Bazı sözcükler vardır; yalnızca anlam taşımazlar, aynı zamanda umut taşırlar. Türkiye’de “barış” da uzun yıllardır böyle bir sözcük. Özellikle Kürt meselesinin gölgesinde geçen onlarca yıl boyunca bu kelime, milyonlarca insan için yalnızca çatışmaların sona ermesi anlamına gelmedi. Aynı zamanda eşit yurttaşlık, siyasal temsil, demokratik katılım, kültürel tanınma ve geleceğe dair ortak bir yaşam fikri anlamına geldi. Bu nedenle barış talebi hiçbir zaman yalnızca silahların susması talebi olmadı. Daha derin bir toplumsal dönüşüm arayışının adı oldu.
Bugün yeniden bir barış ihtimalinden söz ediliyor. Fakat bu ihtimalin etrafında dolaşan tartışmalara bakıldığında dikkat çekici bir durum ortaya çıkıyor. Sürecin yönünü, hızını ve sınırlarını belirleyen temel aktörün toplum olmadığı görülüyor. Sürecin merkezinde müzakere eden toplumsal güçlerden çok, devlet aklı ve onun günümüzdeki siyasal temsilcisi olan iktidar bulunuyor. Bu nedenle ortaya çıkan tablo, barışın içeriğinden çok yönetimine ilişkin bir tabloya benziyor.
Aslında Türkiye’nin son yıllardaki siyasal pratiği bu konuda önemli ipuçları veriyor. İktidar yalnızca seçimleri kazanmak isteyen bir siyasal yapı gibi davranmıyor. Aynı zamanda siyasal alanın sınırlarını belirlemek isteyen bir merkez olarak hareket ediyor. Hukukun nasıl işleyeceğinden ekonominin hangi önceliklere göre şekilleneceğine, güvenlik politikalarının kapsamından muhalefetin hareket alanına kadar hemen her konuda belirleyici olmak istiyor. Siyasal alanın farklı aktörleri arasında oluşabilecek özerk güç merkezleri ise çoğu zaman ya denetlenmeye ya da etkisizleştirilmeye çalışılıyor.
Bu nedenle bugün Türkiye’de yaşanan birçok siyasal gelişme birbirinden bağımsız görünse de aslında ortak bir mantığın ürünüdür. Muhalefetin sınırlarının yeniden çizilmeye çalışılması, yerel yönetimlere yönelik müdahaleler, yargının siyasal tartışmaların merkezine yerleşmesi, ekonomik kaynakların dağıtımındaki merkezileşme ve güvenlik politikalarının genişleyen etkisi aynı eğilimin farklı yüzleri olarak okunabilir. Devlet ile iktidarın giderek daha fazla iç içe geçtiği bu yapı içinde, bağımsız toplumsal inisiyatiflerin hareket alanı daralırken bütün süreçlerin merkezden yönetilmesi temel bir yönetim tekniğine dönüşüyor.
Tam da bu nedenle Kürt hareketinin barış sürecinden beklentileri ile ortaya çıkan siyasal gerçeklik arasında belirgin bir mesafe bulunuyor. Çünkü barışın toplumsal anlamı ile iktidarın barıştan anladığı şey her zaman aynı olmayabilir. Toplum için barış çoğu zaman yeni haklar, yeni özgürlükler ve yeni demokratik alanlar anlamına gelirken; iktidarlar açısından barış bazen yalnızca çatışmanın yönetilebilir seviyeye çekilmesi anlamına gelebilir. Birinde siyasal alan genişler, diğerinde yalnızca güvenlik sorunu farklı araçlarla kontrol edilir.
Buradaki temel soru şudur: Silahların susması ile demokratikleşme arasında zorunlu bir ilişki var mıdır?
Tarih bize bunun kendiliğinden gerçekleşmediğini gösteriyor. Çatışmalar sona erebilir, ancak siyasal eşitsizlikler devam edebilir. Güvenlik ortamı iyileşebilir, ancak demokratik katılım alanları genişlemeyebilir. Şiddetin azalması son derece kıymetlidir; fakat tek başına kalıcı bir barış düzeni kurmaya yetmez. Çünkü barış yalnızca silahların sustuğu bir durum değil, insanların kendilerini siyasal topluluğun eşit ve onurlu üyeleri olarak hissedebildikleri bir toplumsal düzenin adıdır.
Bugün tartışılan süreçte hissedilen temel kaygı da tam olarak burada ortaya çıkıyor. Eğer bütün karar mekanizmaları merkezileşmişse, eğer siyasal alanın sınırları tek taraflı biçimde belirleniyorsa ve eğer farklı toplumsal aktörlerin sürece yön verme kapasitesi giderek daralıyorsa, o zaman ortaya çıkacak sonucun demokratikleşme üretme kapasitesi doğal olarak sorgulanacaktır. Çünkü demokrasi yalnızca sonuçlarla değil, süreçlerle de ilgilidir. Bir sürecin nasıl yürütüldüğü, en az sonunda ne elde edildiği kadar önemlidir.
Barışın gerçek anlamı da burada saklıdır. Barış, yalnızca çatışmasızlık değildir. Aynı zamanda toplumun kendi geleceği üzerinde söz sahibi olabilmesidir. Yurttaşların karar alma süreçlerine katılabilmesidir. Farklı kimliklerin, farklı düşüncelerin ve farklı toplumsal taleplerin siyasal alanda görünür olabilmesidir. Barışın toplumsal değeri, tam da bu çoğulluğu mümkün kılmasından gelir.
Bu nedenle bugün Türkiye’nin önündeki mesele yalnızca Kürt meselesinin nasıl çözüleceği değildir. Daha geniş bir soru ile karşı karşıyayız: Türkiye, siyasal alanın merkezden belirlendiği bir yönetim modeli içinde mi yoluna devam edecek, yoksa farklı toplumsal kesimlerin kendi gelecekleri üzerinde söz sahibi olabildiği daha katılımcı bir siyasal düzene mi yönelecek?
Çünkü kalıcı barış ile demokrasi arasındaki bağ tam da burada kurulur. Demokrasi olmadan barış eksik kalır. Barış olmadan demokrasi kırılganlaşır. Birinin olmadığı yerde diğeri sürekli olarak tehdit altında yaşar.
Belki de bu yüzden bugün asıl tartışılması gereken şey, barışın gelip gelmeyeceği değil, nasıl bir barışın geleceğidir. Çünkü tarih boyunca birçok çatışma sona erdi. Fakat her çatışmanın ardından adil bir düzen kurulmadı. Bazı barışlar yalnızca sessizlik üretti. Bazıları ise yeni bir toplumsal sözleşmenin kapısını araladı.
Türkiye’nin önündeki soru da budur: Sessizliğin barışı mı, yoksa yurttaşlığın ve demokrasinin barışı mı?
