Daha Fazlasının Karanlığı: Eski Bir Sorunun Yeni Şehri

Bir şehir düşünün: gecesi bile gündüz gibi aydınlık. Vitrinleri ışıl ışıl, tabelaları durmadan yanıp sönüyor. Camların ardında dizili nesneler yalnızca satılmak için değil, arzulanmak için bekliyor. Her biri insana sessizce aynı şeyi fısıldıyor: Daha fazlası mümkün. Daha güzeli var. Daha yenisi çıktı. Henüz tamamlanmadın.

Sokaklarda yürüyen insanların yüzlerine dikkatle bakınca başka bir şey daha görülüyor: görünmeyen bir yorgunluk. Omuzlarda taşınan yalnızca çantalar, dosyalar, alışveriş torbaları değil; yetişememe korkusu. Geri kalma kaygısı. Eksik yaşadığı hissi. İnsanlar artık yalnızca çalışmıyor; kendi hayatlarının gerisinde kalmamak için de durmadan koşuyor. Bir yere yetişmeye çalışıyorlar ama çoğu zaman nereye gittiklerini tam olarak bilmiyorlar.

Bu şehir yeni değil aslında. Yalnızca yüzü değişti. Bir zamanlar bu şehirin taş sokaklarında dolaşan aynı soru, bugün alışveriş merkezlerinin parlak zeminlerinde, metro istasyonlarının kalabalığında, telefon ekranlarının sonsuz akışında yeniden karşımıza çıkıyor: İnsan ne kadarla yetinir?

Belki de uygarlık tarihi, biraz da bu soruya verilen yanıtlardan oluşur. Çünkü insan yalnızca yiyen, barınan, çalışan, konuşan bir varlık değildir; isteyen bir varlıktır. İster. Daha güvenli bir hayat ister. Daha güzel bir ev, daha iyi bir gelecek, daha uzun bir ömür, daha çok sevgi, daha çok saygınlık ister. İstek insanidir. İnsanın kendini aşma arzusunda bütünüyle kötü bir yan yoktur. Sorun, isteğin kendisinde değil; onun sınır tanımaz bir büyüme biçimine dönüşmesindedir.

Eski Yunan düşünürleri bu taşmayı çok erken fark etmişti. Platon ve Aristoteles, insanın payına düşenden fazlasını isteme eğilimini “pleonexia” (Açgözlülük) kavramıyla anlatıyordu. Bu sözcük, yalnızca basit bir açgözlülüğü anlatmaz. Daha derinde, insanın kendisine çizilmiş sınırı kabul etmeme, başkasının alanına doğru genişleme, hakkından fazlasını isteme yönelimidir. Açgözlülük, yalnızca bir kişinin daha çok mala, daha çok paraya, daha çok güce sahip olma isteği değildir; aynı zamanda bir düzen bozulmasıdır. Çünkü birinin ölçüsüz büyümesi, çoğu zaman başkasının daralması demektir.

Bu yüzden eski düşünürler için ölçüsüzlük yalnızca ahlaki bir kusur değildi; siyasal bir tehlikeydi de. Bir insanın içindeki sınırsız istek, bir kentin düzenini de bozabilirdi. Çünkü insan kendisini tutamadığında, toplum da kendini tutamaz hâle gelir. Bir yurttaşın doymak bilmeyen arzusu, zamanla bir sınıfın, bir zümrenin, bir devletin, bir imparatorluğun iştahına dönüşebilir. O zaman artık karşımızda tek tek bireylerin zayıflığı değil, kurumsallaşmış bir doymama düzeni vardır.

Ama bugün bu düzen yalnızca insan ilişkilerini değil, doğayı da tüketiyor. Çünkü “daha fazlası” üzerine kurulu bir uygarlık, yalnızca insan emeğini değil; toprağı, suyu, havayı, ormanları ve zamanı da sınırsız bir kaynak gibi görmeye başlıyor. Bir ağacın büyümesi için geçen yıllar, piyasanın hızına yetişemiyor. Bir nehrin kendi döngüsü içinde akması “verimsizlik” sayılıyor. Dağlar yalnızca maden rezervi, ormanlar yalnızca inşaat alanı, denizler yalnızca taşınacak yüklerin yolu hâline geliyor.

Bugün dünyanın dört bir yanında yaşanan ekolojik yıkımın arkasında yalnızca teknik yanlışlar yok; ölçüsüz büyüme düşüncesi var. Sürekli büyümesi gereken bir ekonomi fikri, doğanın sınırlı yapısıyla çelişiyor. Çünkü kapitalizm durmayı bilmiyor. Daha fazla üretmek, daha fazla tüketmek, daha fazla genişlemek zorunda. Oysa doğa sonsuz değil. Toprağın bir sınırı var. Suyun bir sınırı var. Atmosferin taşıyabileceği yükün bir sınırı var. Ama açgözlülük tam da bu sınır fikrine tahammül edemiyor.

İnsan burada tuhaf bir çelişkinin içine düşüyor: Daha konforlu yaşamak için kurduğu düzen, yaşamın maddi temelini aşındırmaya başlıyor. Daha hızlı olmak için doğayı yavaş yavaş yok ediyor. Daha çok kazanmak için geleceği tüketiyor. Ve sonunda ortaya yalnızca çevresel bir kriz değil, ruhsal bir kriz de çıkıyor.

Çünkü doğadan kopan insan, bir süre sonra kendinden de kopuyor.

Betonun ortasında yaşayan modern insanın stresinin bir bölümü yalnızca ekonomik değildir; aynı zamanda varoluşsaldır. Gökyüzünü daha az görür. Sessizliği daha az duyar. Toprağa daha az basar. Mevsimlerle kurduğu ilişki zayıflar. Gece bile karanlık değildir artık. Sürekli ışık altında yaşayan bir zihin, dinlenmeyi de unutmaya başlar. Telefon ekranlarının sonsuz akışı içinde yaşayan insanın dikkati parçalanır. Her an bir şey kaçırıyormuş hissi büyür. Daha çok seçenek arttıkça karar vermek zorlaşır; karar vermek zorlaştıkça kaygı çoğalır.

Bu yüzden modern insanın en yaygın duygularından biri yetersizliktir. Çünkü sistem ona sürekli aynı şeyi söyler: Henüz yeterli değilsin. Daha üretken olmalısın. Daha başarılı olmalısın. Daha fit görünmelisin. Daha genç kalmalısın. Daha görünür olmalısın. Daha çok deneyim yaşamalısın. Daha çok gezmeli, daha çok tüketmeli, daha çok paylaşmalısın.

İnsan artık yalnızca çalışırken yorulmuyor; kendi hayatını sergilerken de yoruluyor.

Bu yüzden eski düşünce geleneği başka bir kavramı öne çıkarıyordu: sophrosyne. Yani ölçülülük, kendine egemen olma, sınırını bilme. Bu, arzuyu yok etmek değildi. Çünkü arzusuz insan, canlılığını da yitirir. Ölçülülük, arzuyu öldürmek değil, ona biçim vermekti. İnsanın içindeki isteği kör bir sel olmaktan çıkarıp akacağı yatağı bulmasıydı. Eski dünyanın bilgeliği burada incelikliydi: İnsanı bütünüyle arzudan arındırmaya çalışmıyor, ama arzunun insanı yönetmesine de izin vermiyordu.

Bugün ise bu eski sorun başka bir dille geri dönüyor. Kapitalist dünya, insanın isteklerini doğal ve kendiliğindenmiş gibi sunmayı sever. Sanki herkes ne istediğini kendi başına seçiyormuş gibi. Oysa Karl Marx’ın büyük sezgilerinden biri tam da burada belirir: İnsan yalnızca kendi içinde isteyen bir varlık değildir; neyi isteyeceği de içinde yaşadığı toplumsal ilişkiler tarafından biçimlendirilir. İhtiyaç sandığımız şeylerin çoğu, üretim düzeninin, piyasanın, reklamın, sınıfsal konumun ve kültürel baskının içinden geçerek bize ulaşır.

Bu nedenle “daha fazlasını istemek” yalnızca bireysel bir zayıflık değildir. Aynı zamanda tarihsel bir düzenin sonucudur. Kapitalizm yalnızca mal üretmez; eksiklik duygusu da üretir. Yalnızca nesneleri çoğaltmaz; insanın kendisini eksik hissetme biçimlerini de çoğaltır. Yeni bir telefon, yeni bir giysi, yeni bir araba, yeni bir ev, yeni bir yüz, yeni bir beden, yeni bir hayat… Her şey, insanın mevcut hâlinden hoşnutsuzluk duyması üzerine kuruludur. Çünkü memnun insan iyi tüketici değildir. Yetinen insan piyasa için tehlikelidir.

İşte burada açgözlülük, bireysel bir kusur olmaktan çıkar; toplumsal bir makineye dönüşür. Eski Yunan’ın ölçüsüzlük dediği şey, bugün büyüme oranı, kâr hırsı, rekabet gücü, piyasa başarısı, kariyer hedefi gibi daha saygın sözcüklerle dolaşıma sokulur. Açgözlülük artık ayıp değil, “başarı motivasyonu”dur. Yetinmek ise bilgelik değil, geri kalmışlık sayılır. İnsan, sahip olduklarıyla değil, henüz sahip olamadıklarıyla tanımlanır.

Stoacılar bu dünyaya baksaydı, büyük olasılıkla ilk şunu sorarlardı: Sahip oldukların sana mı ait, yoksa sen mi onlara aitsin? Epiktetos’un özgürlük anlayışı burada hâlâ çarpıcıdır. Ona göre insan, dışındaki şeylere bağımlı oldukça özgür değildir. Malını, makamını, ününü, bedenini, başkalarının yargısını kendi benliğinin temeli hâline getiren kişi, bunlar sarsıldığında kendisi de sarsılır. Seneca da benzer biçimde zenginliğin kendisinden çok, zenginliğe duyulan bağımlılığı sorun eder. İnsan çok şeye sahip olabilir; ama o şeyleri kaybetme korkusuyla yaşıyorsa, gerçekte yoksuldur.

Bugün modern psikolojinin “anksiyete”, “tükenmişlik”, “dikkat dağınıklığı”, “performans baskısı” dediği birçok durumun ardında da bu sürekli yetişme zorunluluğu yatıyor. İnsan yalnızca geçinmek için değil, sürekli kendisini güncellemek için de çalışıyor. Dinlenirken bile suçluluk duyuyor. Çünkü sistem yalnızca bedenleri değil, zamanı da sömürgeleştiriyor. Boş zaman bile verimli kullanılacak bir yatırım alanına dönüşüyor. İnsan artık yürürken bile yürümüyor; adımlarını ölçüyor. Uyurken bile dinlenmiyor; uyku kalitesini takip ediyor. Yaşam, deneyimlenmekten çok yönetilmesi gereken bir projeye dönüşüyor.

Epikür ise arzuları daha yalın bir biçimde ayırır: doğal ve gerekli olanlar; doğal ama gerekli olmayanlar ne doğal ne gerekli olanlar. Açlık doğaldır ve yemek gereklidir. Barınma doğaldır ve korunmak gereklidir. Dostluk doğaldır ve ruh için gereklidir. Ama sınırsız lüks, gösteriş, ün, başkalarından üstün görünme arzusu ne doğaldır ne de gereklidir. Bugünün reklam dünyası ise tam da bu son kategori üzerine kuruludur. İhtiyaç olmayanı ihtiyaç gibi hissettirmek, gereksiz olanı zorunluymuş gibi göstermek, insanı kendi eksikliğine inandırmak…

Bir çocuk elinde olmayan oyuncağı isteyebilir. Bu doğaldır. Ama yetişkin insanın, sahip oldukları arttıkça daha çok eksilmesi doğal değildir; öğretilmiştir. Ona yetmemek öğretilmiştir. Kendi hayatına dışarıdan bakması, başkalarının hayatıyla kendini ölçmesi, değerini sahip olduklarıyla tartması öğretilmiştir. Böylece insan kendi iç sesini değil, piyasanın sesini dinlemeye başlar.

Ve sonra Diyojen çıkar karşımıza. Bir fıçının içinde yaşayan, dünyaya tersinden bakan, elindekileri bir bir azaltan o tuhaf adam. Bir çocuğun avucuyla su içtiğini görünce tasını bile gereksiz bulup atar. Bu davranış, yalnızca yoksulluğu övmek değildir. Diyojen’in yaptığı şey, uygarlığın kendinden emin kabuğunu çatlatmaktır. O, yaşamıyla bir soru sorar: Gerçekten neye ihtiyacın var? Sahip olduklarının hangisi seni özgürleştiriyor, hangisi seni kendine bağlıyor?

Bugün bu soruyu sormak daha zordur. Çünkü ihtiyaç ile arzu arasındaki çizgi neredeyse bütünüyle silinmiştir. İnsan artık yalnızca yaşamak için tüketmez; kendini kanıtlamak, görünür olmak, geride kalmadığını hissetmek için tüketir. Nesneler kullanım değerleriyle değil, taşıdıkları simgesel anlamlarla dolaşır. Bir ayakkabı yalnızca ayakkabı değildir; bir telefon yalnızca telefon değildir, bir ev yalnızca barınak değildir. Her biri bir kimlik işaretine, sınıfsal konuma, başkalarının gözünde kurulmuş bir benlik parçasına dönüşür.

Marx’ın meta fetişizmi dediği şey de burada devreye girer. İnsanlar arasındaki ilişkiler, şeyler arasındaki ilişkilermiş gibi görünmeye başlar. Emeğin, alın terinin, sömürünün, yorgunluğun izleri silinir; nesne parıldayan yüzeyiyle karşımıza çıkar. Bir vitrindeki ceket, onu diken işçinin bel ağrısını göstermez. Bir telefon, onu üreten maden işçisinin indiği karanlık kuyuyu anlatmaz. Bir lüks konut reklamı, yerinden edilmiş insanların sessizliğini taşımaz. Nesne parlar; ardındaki emek karanlıkta kalır.

Ama aynı karanlıkta doğa da kalır. Parlayan ürünlerin arkasında kesilmiş ormanlar, kirlenmiş nehirler, tüketilmiş topraklar görünmez olur. Bir kahve zincirinin şık bardağında kuraklık görünmez. Yeni bir elektronik cihazın parlak ekranında lityum madenlerinde çalışan çocukların gölgesi görünmez. İnsan tükettiği nesneyle kurduğu ilişkiyi ne kadar büyütürse, o nesnenin üretim sürecinden o kadar uzaklaşır.

Bu yüzden ölçülülük meselesi yalnızca bireysel bir ahlak sorunu olarak ele alınamaz. Bir insanın daha az istemesi elbette önemlidir; ama bütün bir düzen insanı daha çok istemeye zorluyorsa, sorun yalnızca kişisel iradeyle çözülemez. Burada eski Yunan bilgeliği ile Marx’ın eleştirisi birbirine dokunur ama aynı yerde durmaz. Eski düşünürler insanın ruhundaki ölçüyü arar; Marx ise bu ruhu biçimlendiren maddi düzeni gösterir. Biri “kendine egemen ol” der; diğeri “seni kendinden uzaklaştıran düzeni gör” diye ekler.

Belki de bugün ikisine de ihtiyacımız var. Çünkü yalnızca içsel ölçülülük çağrısı, toplumsal eşitsizliği görünmez kılabilir. Yoksula “azla yetin” demek, adaletsizliği ahlak dersiyle örtmek olur. Ama yalnızca dışsal düzen eleştirisi de insanın kendi arzusuyla kurduğu bağı ihmal edebilir. Çünkü baskı düzeni yalnızca dışımızda değildir; içimize de yerleşir. Reklamın dili, piyasanın sesi, rekabetin korkusu, başkalarına yetişme telaşı, benliğimizin derinliklerine kadar sızar.

Bu yüzden mesele “az istemek” değildir. Yoksulluğu güzelleştirmek hiç değildir. Mesele, neyi neden istediğimizi yeniden düşünmektir. İnsanın onurlu bir yaşam istemesi haktır. Güvenli bir ev, yeterli gelir, sağlık, eğitim, boş zaman, güzellik, dinlenme, sevgi, dostluk istemesi son derece doğaldır. Sorun burada başlamaz. Sorun, insanın kendi gerçek ihtiyaçları ile ona dışarıdan dayatılan sahte ihtiyaçlar arasındaki ayrımı kaybettiği yerde başlar.

Çünkü kapitalist düzen insanı yalnızca çalışırken sömürmez; isterken de biçimlendirir. Ona neyi arzulayacağını öğretir. Sonra o arzuyu karşılayabilmesi için daha çok çalışmasını ister. Daha çok çalıştıkça daha çok yorulur. Daha çok yoruldukça kendini ödüllendirmek ister. Daha çok tüketir. Daha çok tükettikçe daha çok eksilir. Böylece insan, kendi yorgunluğunu üreten düzenin sunduğu küçük parıltılarla avunur.

Bu döngü yalnızca ruhsal değil, ekolojik bir tükeniş de üretir. İnsan daha çok tükettikçe dünya daha hızlı aşınır. Daha çok enerji, daha çok plastik, daha çok maden, daha çok beton gerekir. Ve sonunda modern uygarlık tuhaf bir noktaya gelir: İnsan kendisini rahatlatmak için kurduğu düzen yüzünden daha gergin, daha yalnız ve daha kırılgan hâle gelir.

Bu döngüde özgürlük de tersyüz edilir. Bugün özgürlük çoğu zaman seçenek bolluğu olarak sunulur. Daha çok marka, daha çok ürün, daha çok ekran, daha çok kanal, daha çok uygulama… Oysa seçeneklerin çoğalması, insanın gerçekten özgürleştiği anlamına gelmez. Hatta bazen tam tersidir: İnsan ne kadar çok seçenekle kuşatılırsa ne istediğini o kadar az bilir. Özgürlük, her şeye ulaşabilmek değil; neyin gerekli olmadığını ayırt edebilmektir.

İşte eski sorunun güncelliği burada saklıdır. Pleonexia yalnızca geçmişin Atina’sında kalmış bir kavram değildir. Bugünün kentlerinde, finans piyasalarında, sosyal medya akışlarında, kariyer yarışında, tüketim kültüründe yaşamaya devam eder. Sophrosyne de yalnızca eski bir erdem adı değildir; bugün yeniden düşünülmesi gereken bir direnç biçimidir. Ölçülülük, pasif bir geri çekilme değil; insanı sınırsız tüketime bağlayan düzene karşı bilinçli bir duruştur.

Ama burada ölçülülükten söz ederken dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır: Ölçülülük, yoksuldan fedakârlık istemek değildir. Asıl mesele, ölçüsüzlüğün nerede biriktiğini görebilmektir. Bir avuç insanın dünyanın kaynaklarını sınırsızca tükettiği, milyonlarca insanın ise en temel gereksinimlerine bile ulaşamadığı bir düzende “yetinmek” çağrısı, ancak yukarıya; servete, iktidara ve ayrıcalığa yöneldiğinde anlam kazanır. Çünkü sorun, geçinmek için daha iyi bir yaşam isteyen insanların talepleri değil; sınır tanımayan birikim hırsıdır. Ölçülülük, ekmeğini zor bulan emekçiye değil; hiçbir zaman doymayan sermayeye söylenmesi gereken sözdür. Asıl sınır tanımazlık, insanın yaşamını sürdürebilme isteğinde değil; sınırsız büyümeyi doğal ve meşru gören düzendedir.

İnsan bazen çok az şeye sahip olduğu için yoksuldur; bu açıktır. Ama bazen de çok şeye sahip olduğu hâlde neye ihtiyaç duyduğunu unuttuğu için yoksullaşır. Birincisi maddi bir yoksulluktur ve adalet ister. İkincisi ruhsal ve toplumsal bir yoksullaşmadır; bilinç ister. İkisini birbirine karıştırmadan düşünmek gerekir.

Belki de bugün sorulması gereken soru şudur: Daha fazlasını isteyen kim? Aç olan mı, yoksa doymak bilmeyen mi? Barınacak ev arayan mı, yoksa kentleri rant için yutan mı? Güvenceli yaşam isteyen emekçi mi, yoksa emeğin bütün zamanını kâr hanesine yazmak isteyen sermaye mi? Bu ayrım yapılmadan ölçülülükten söz etmek, adaletsizliği sisle örtmek olur.

Yine de insanın kendi hayatına dönüp sorması gereken yalın bir soru vardır: Beni gerçekten yaşatan şeyler neler? Hangi isteklerim bana ait, hangileri bana öğretilmiş? Hangi nesneler yaşamımı genişletiyor, hangileri beni kendime daraltıyor? Neyi kaybedersem gerçekten eksilirim, neyi kaybedersem yalnızca alışkanlığım sarsılır?

Diyojen’in tasını atarken sorduğu soru, Epikür’ün sade bahçesinde yankılanan düşünce, Stoacıların bağımsız zihin arayışı, Platon ve Aristoteles’in ölçüsüzlük kaygısı, Marx’ın yabancılaşma eleştirisi bugün aynı kavşakta buluşur. İnsan, kendi arzusunun efendisi midir, yoksa ona öğretilmiş eksikliklerin tutsağı mı?

Belki de en eski soruların hâlâ güncel olmasının nedeni budur. Çünkü şehir değişir, vitrin değişir, pazar değişir, para biçim değiştirir, ama insanın kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişki aynı temel gerilimin içinde kalır: Yetmek ile taşmak, ihtiyaç ile hırs, özgürlük ile bağımlılık, yaşam ile tüketim arasındaki o ince çizgide.

Bugün o çizgi her zamankinden daha bulanık. Ama tam da bu yüzden yeniden sormak gerekir:

Gerçekten neye ihtiyacımız var?

Ve belki daha da önemlisi:

Bize ihtiyaç diye öğretilen şeylerden hangileri, aslında yoksulluğumuzun başka bir adıdır?