Aleviliği Devletin, Kürt Siyasetinin ve Büyük Tarih Anlatılarının Elinden Kurtarmak Üzerine
Munzur’un suyu hiçbir kimlik kartı taşımaz. Dağdan inerken kendisine Türk müsün, Kürt müsün, Zaza mısın, Müslüman mısın diye sorulmamıştır. Bir kayanın yanından geçer, ötekine çarpar, bir gözeden ötekine ulaşır; yol boyunca kendisine verilen bütün adlardan daha eskiymiş gibi akar. İnsanların dünyasında ise işler böyle değildir. İnsan bir yere doğar doğmaz, henüz kendi adını söylemeyi öğrenmeden başkaları onun adına konuşmaya başlar. Devlet nüfus kâğıdını verir, okul tarihini öğretir, din dersi inancının sınırlarını çizer; siyaset hangi halka ait olduğunu söyler, ideolojiler geçmişini açıklamaya girişir. Bazen insanın başına gelen en büyük talihsizlik, inkâr edilmekten bile önce, başkaları tarafından fazlasıyla açıklanmaktır.
Aleviliğin uzun tarihi biraz da bu açıklanma tarihidir. Onu susturmak isteyenler kadar onun ne olduğunu büyük bir kesinlikle söyleyenler de eksik olmadı. Osmanlı merkezî iktidarı bir zaman onu Kızılbaş, sapkın, tehlikeli ve itaatsiz saydı; Cumhuriyet, din alanını Sünni-Hanefi bir devlet kurumu üzerinden düzenlerken Aleviliği çoğu kez folklorun, kültürün ya da “İslam içi yorum”un güvenli sınırlarına çekmeye çalıştı. Bugün devletin Alevi-Bektaşi Kültür ve Cem Evi Başkanlığını Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde örgütlemesi de bu eski alışkanlığın yeni, bürokratik biçimini düşündürüyor. Başkanlığın kuruluş belgesi Aleviliği araştırmayı, derlemeyi, eğitim ve kültür faaliyetleri yürütmeyi devletin görevleri arasına koyuyor; kurumun eski başkanlarından biri beş yüz yıllık meseleleri “devlet disiplini ve devlet terbiyesi içinde” çözmekten söz ediyordu. Bir inancın kendisine ait sorunların “devlet terbiyesi” içinde çözüleceğinin söylenmesinde, devletin kendisini hâlâ öğretmen, Aleviyi ise terbiye edilmesi gereken öğrenci gibi gören eski sesin yankısı duyuluyor.
Oysa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin 2016 tarihli İzzettin Doğan kararında görülen temel problem de buydu: Devlet, Aleviliğin dinsel niteliğini kendi Sünni İslam anlayışına göre tanımlıyor, cemi ve Cem Evin’i bu tanıma göre değerlendiriyordu. Mahkeme bunun din özgürlüğü ve ayrımcılık yasağı bakımından ihlal oluşturduğuna hükmetti. Sonraki yıllarda kimi idari ve mali düzenlemeler yapıldı ve Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi 2024’te bu dosyanın denetimini kapattı; fakat tartışmanın felsefi düğümü bundan daha derinde duruyor: Bir devletin bir inanca hizmet vermesi başka şeydir, o inancın ne olduğuna karar vermesi başka.
Şimdi aynı soru başka bir kapıdan içeri giriyor. Bu kez kapıda yalnız devlet yok. Kürt siyasal hareketi, Kürt entelektüel dünyasının kimi güçlü damarları ve Abdullah Öcalan’ın geniş tarih anlatısı da Aleviliği açıklıyor. Üstelik bunu inkâr amacıyla değil, çoğu zaman sahiplenme, dayanışma ve ortak mücadele amacıyla yapıyor. İşte mesele tam burada güçleşiyor. Çünkü insanı düşmanı tarafından tanımlanmak kadar, dostu tarafından fazla tanımlanmak da huzursuz edebilir.
“Doğru Alevilik” Kimin Doğrusu?
Abdullah Öcalan’ın Alevilik üzerine söylediklerine uzun bir zaman aralığından bakıldığında düz bir çizgi değil, birbirine yaklaşan ve uzaklaşan birkaç damar görülüyor. Bu nedenle “Öcalan Aleviliği yalnızca İslam içinde görüyor” demek, metinlerinin tamamını karşılamıyor. Kimi yazılarında Kürt Aleviliğinin “mezhep bile sayılamayacağını”, İslam’dan yalnızca kendi kültürel dünyasıyla uyuşan unsurları aldığını söylüyor; daha yakın tarihli metinlerinde Aleviliğin İslam’ı ancak kendi kültürel varlığıyla uyuştuğu ölçüde kabul ettiğini, kimi Alevi topluluklarının ise tarihsel olarak hiç İslamlaşmamış olabileceğini belirtiyor. Aleviliği Zerdüşti gelenek, dağ toplulukları, eski Kürt kültürü ve merkezî iktidara karşı direnme biçimleriyle ilişkilendiriyor.
Fakat tam burada başka bir sorun beliriyor. Alevilik İslam’ın kafesinden çıkarılırken bu kez başka bir büyük anlatının içine konuyor: Kürt tarihinin, Zerdüşti sürekliliğin ve ulusal direnişin içine. Eski metinlerinden birinde Aleviliği doğrudan “Kürt direnişçiliğinin tarihte gelişen bir biçimi” olarak değerlendiriyor; aynı metinsel çizgide Türkiye’deki Aleviliğin Kürt yanının daha ağır basması gerektiğini savunuyor. Başka bir yerde “gerçek İslam’ı Ali’den başlayıp çağdaş antiemperyalist direnişlere ulaşan bir hat olarak kuruyor ve Aleviliği de bu hakikat anlayışının bir parçası sayıyor.
İşte tartışmanın asıl yeri burasıdır. Alevilik bir defasında devlet tarafından “İslam’ın bir yorumu”, başka bir defasında bir Kürt tarih teorisi tarafından “Kürt direnişçiliğinin tarihsel biçimi”, bir başka teorik aşamada “gerçek İslam”ın muhalif damarı olarak tarif edildiğinde, tanımlayan özne değişmekte fakat tanımlanma ilişkisi bütünüyle ortadan kalkmamaktadır. Birinde devlet masasının üzerinde dosya vardır, ötekinde devrimci tarih anlatısının sayfaları arasında; fakat Alevi’ye yine kendi kapısını içeriden açmadan önce dışarıdan bir adres verilmiştir.
Daha da düşündürücü olan, Öcalan’ın 2025’te aile görüşmesinden aktarılan sözleridir. Alevilerin kimi kaygılarından söz edildiğinde “Doğru bir Aleviliği takip ediyoruz” dediği aktarılıyor. Ardından Dersim’i ve Aleviliği bilen insanlarla çalıştığını, Seyid Rıza’nın mücadelesine değer verdiğini, yapıcı eleştirilere açık olduğunu söylüyor. İkinci bölüm elbette önemlidir; eleştiriye açık olduğunu söylemek küçümsenecek bir şey değildir. Fakat ilk cümlenin içinde, farkında olunmadan kurulmuş kocaman bir kürsü vardır: “Doğru Alevilik.” Kim karar verecektir onun doğruluğuna? Devlet mi, parti mi, önder mi, akademisyen mi, dede mi, pir mi, kentte büyümüş genç mi, Dersim’in bir köyünde Rêya Heq diye yol süren yaşlı kadın mı?
Belki de özgürlük tam burada başlar: “Doğru Aleviliği” belirlemekten vazgeçildiği yerde.
Çünkü bir inanç yalnızca tarihsel kökeninden ibaret değildir. İnsanların bugün onunla kurduğu ilişki de o inancın parçasıdır. Aleviler arasında kendisini Müslüman gören vardır, Aleviliği İslam’ın özgün ve heterodoks bir yolu sayan vardır, İslam öncesi bir inanç olarak gören vardır, Rêya Heq diye adlandıran ve İslam kategorisinin bütünüyle dışında düşünen vardır; bütün bunların yanında inançla kültürel bağ kuran, fakat kendisini dindar saymayanlar da bulunur. Dersim üzerine yakın tarihli akademik çalışmalar da bölgedeki Rêya Heq dünyasının ocak sistemi, kutsal coğrafya ve doğayla kurduğu ilişkinin genel “İslam mezhebi” şemalarına kolayca sığmadığını gösteriyor. Bu nedenle demokrasi yalnız “eşit yurttaşlık” değil, daha derinde ontolojik çoğulluk meselesidir: herkesin aynı dünyaya inanmak zorunda olmadığı bir hukuk düzeni.
Devletin Cetveliyle Hareketin Cetveli Aynı Şey Değildir, Ama İkisi de Cetveldir
Burada bir eşitleme yapmak büyük haksızlık olur. Devletin Alevilerle tarihsel ilişkisi ile Kürt hareketinin Alevilerle ilişkisi aynı kefeye konulamaz. Devletin elinde kanun, mahkeme, okul, ordu, nüfus siyaseti, sürgün, zorunlu iskân, köy adı değiştirme ve resmî tarih yazma gücü vardı. Dersim 1937-38 bunun en ağır tarihsel yaralarından biridir. Kürt hareketi ise özellikle son on yıllarda Alevilerin eşit yurttaşlık taleplerini, Cem Evlerini, Dersim hafızasını ve zorunlu din derslerine karşı mücadeleyi siyasal olarak savunan önemli alanlardan biri oldu. DEM Parti yöneticilerinin pek çok açıklamasında Alevilik açıkça ayrı bir inanç olarak tanınıyor; Tülay Hatimoğulları, Aleviliğin Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlanmasını eleştirerek “Alevilik bir inançtır, özgürdür” diyor ve Alevilerin Kürt, Türk, Arap ve başka halklardan olabileceğini özellikle vurguluyor. Tuncer Bakırhan da Dersim’de Rêya Heq ifadesini kullanıyor, Alevilerin eşit hakları olmadan çözüm olamayacağını söylüyor. Bunları görmeden yapılacak eleştiri eksik ve haksız olur.
Fakat siyasal hareketlerin en tehlikeli yanı bazen iyi niyetlerinin onları eleştiriden muaf tuttuğunu düşünmeleridir. Devletin zulmüne karşı durmak insana otomatik olarak başkasını tanımlama hakkı vermez. Bir topluluğu parlamentoda temsil etmek, o topluluğun hakikatinin vekâletini almak değildir. Bir Alevinin milletvekili, belediye başkanı ya da parti yöneticisi olması, partinin Alevilik hakkındaki her sözünü kendiliğinden doğru kılmaz. Demokrasi zaten burada sınanır: “Sizi temsil ediyoruz” diyebilmekte değil, temsil ettiğini söylediğin insanların “Hayır, burada yanlış konuşuyorsun” demesine tahammül edebilmekte.
Son günlerdeki Alevi Aydınlar Bildirgesi tartışması bu yüzden, tartışmayı başlatan sözlerin gerçek olup olmamasından daha geniş bir şey gösterdi. Elli üç imzacı, Kürt meselesindeki çatışma ve şiddetin sona ermesini açıkça olumlu karşıladı, demokratik ve yasal çözüm adımlarını destekledi; fakat Öcalan’a atfedilen Yavuz Sultan Selim–İdris-i Bitlisi referansına itiraz ederek seküler ve demokratik bir gelecek talep etti. Sonradan DEM Parti, söz konusu tarihsel değerlendirmenin Öcalan’a ait olmadığını açıkça duyurdu. Bu nedenle o cümleyi bugün Öcalan’ın kesinleşmiş sözü gibi kullanmak doğru değildir. Fakat bildirinin doğurduğu siyasal tepki, üzerinde ayrıca düşünülmesi gereken başka bir malzeme bıraktı.
Tuncer Bakırhan’ın cevabında, partinin Alevilere açtığı siyasal alanı anlatması anlaşılırdı. Fakat dil bir noktada dayanışmanın dilinden çıkıp sahipliğin diline yaklaştı. “Alevilerin bir partisi varsa o da DEM Partidir” dedi; eleştiren eski siyasetçilerden söz ederken Kürt seçmeninin onları Alevi oldukları için belli görevlere taşıdığını hatırlattı ve bazı isimlerin adeta hareket tarafından siyasal alana getirildiğini söyledi.
İşte burada sözcüklerin gölgesi büyüyor.
Çünkü “Seni biz seçtirdik”, “sana biz yer açtık”, “Alevilerin partisi biziz” diye başlayan cümleler ne kadar dayanışma geçmişine yaslanırsa yaslansın, sonunda siyasal bir alacak defterine dönüşme tehlikesi taşır. Bir hareket bir Alevi’yi milletvekili yaptıysa ona eleştiriden vazgeçme borcu vermiş olmaz. Kürt seçmeninin dayanışması elbette değerlidir; fakat dayanışma bir gün “Sana verdiğimiz sandalyenin hatırına sus” anlamına gelmeye başlarsa artık dayanışma değil, patronaj ilişkisine yaklaşır. Ezilmiş bir halkın hareketi de iktidar dilinin küçük taklitlerini üretebilir; tarihin en acı ironilerinden biri budur. İnsan yalnız kendisini ezen iktidara karşı mücadele ederek özgürleşmiyor, o iktidarın dilini kendi ilişkilerinden söküp atabildiği ölçüde özgürleşiyor.
Aynı problem, DEM Parti Halklar ve İnançlar Komisyonu Eşsözcüsü Yüksel Mutlu’nun birkaç gün önce yaptığı değerlendirmede daha teorik bir biçimde karşımıza çıkıyor. Bir yandan haklı olarak Alevilerin sürecin öznesi olması ve kurulacak yapılarda temsil edilmesi gerektiğini söylüyor. Fakat hemen ardından “Kürt meselesi çözülürse Alevi meselesi de çözülür” sonucuna ulaşıyor ve Türkiye’de farklı kesimlerin yaşadığı sorunların genel adının Kürt sorunu olduğunu ileri sürüyor.
İşte bu, iyi niyetli bir demokratik teorinin kendi merkezini fark etmeden evrenselleştirdiği andır. Kürt meselesinin çözümü Türkiye’nin demokratikleşmesini kuşkusuz büyük ölçüde açacaktır; Kürtlerin inkârına dayanan bir devlet demokratik olamaz. Fakat bundan Alevi meselesinin Kürt meselesinin türevi olduğu sonucu çıkmaz. Bir Alevinin Cem Evin’in statüsü, zorunlu din dersleri, Diyanet’in yapısı, inancının devlet tarafından tanımlanması, Sünnileştirme baskısı, tarihsel katliam hafızası ve kendi inancını nasıl adlandıracağı sorusu Kürt meselesinin bir alt başlığı değildir. İki yara birbirine değebilir; ama biri ötekinin içinde erimez.
Tam tersine, Dersim bize bunun neden böyle olduğunu anlatan en güçlü yerdir. Orada etnik, dilsel, dinsel ve sınıfsal aidiyetler birbiri üzerine kapanmayan halkalar gibi durur. Kürtlük vardır, Kırmanckilik/Zazalık vardır, Alevilik ya da Rêya Heq vardır, yoksulluk ve emek tarihi vardır, sürgün vardır, dağla ve suyla kurulan kutsal ilişki vardır. Bunlardan yalnız birini “esas çelişki” ilan edip ötekileri onun doğal sonucu saydığınız anda, devletin yüz yıldır yaptığı indirgemeciliğin başka renkte bir benzerine doğru yürümeye başlarsınız.
Alevi’yi İslam’dan Çıkarıp Kürtlüğe, Kürtlükten Çıkarıp Yeniden İslam’a Koymak
Öcalan’ın düşüncesindeki asıl gerilim burada daha görünür hâle geliyor. Bir yandan Aleviliğin bütünüyle İslamlaştırılmasına karşı çıkıyor; öte yandan onu “gerçek İslam’ın Ali’den gelen muhalif özüyle açıklıyor. Bir yandan Aleviliğin yalnızca mezhep olmadığını söylüyor; öte yandan onu Kürtlerin binlerce yıllık tarihsel direnişinin taşıyıcısı hâline getiriyor. Son yıllarda ise “Demokratik İslam” kavramına yeniden güçlü biçimde başvuruyor. Haziran 2026’da Demokratik İslam Kongresi’ne gönderdiği mesajda İslam’ın özünü özgürlük, adalet ve eşitlik üzerinden tarif ediyor, ilk İslam toplumunu devletçi ve sınıfsal tahakküme karşı demokratik bir toplumsal hareket olarak yorumluyor ve Medine Vesikası’nı bugünün çoğulcu toplumu için önemli bir tarihsel referans hâline getiriyor.
Bütün bunlar İslamcı devlet anlayışından çok farklı, hatta onunla çatışan bir İslam okumasıdır; bunu teslim etmek gerekir. Fakat sorun yalnız hangi İslam’ın savunulduğu değildir. Sorun, yeni toplumsal sözleşmenin neden mutlaka İslami bir tarihsel örneğe ihtiyaç duyduğudur. Türkiye’de Müslüman olmayanlar, hiçbir dine bağlı olmayanlar, Aleviliğini İslam dışında tarif edenler, Ezidiler, Hıristiyanlar, Yahudiler ve seküler insanlar yaşayacaksa, onların eşitliğini sağlamak için Medine’ye dönmek zorunda mıyız? Tarihten esinlenmek başka şeydir; tarihin kutsal sözlüğünü modern yurttaşlığın kurucu grameri yapmak başka.
Bugün tartışılan ve “Türk-Kürt-İslam ittifakı” diye eleştirilen ihtimal tam da burada ciddiye alınmalıdır. Yavuz–İdris-i Bitlisi cümlesinin Öcalan’a ait olduğunun doğrulanmamış olması bu daha geniş soruyu ortadan kaldırmıyor. Çünkü doğrulanabilir metinlerinde bir yanda tarihsel Türk-Kürt ortaklığını ve demokratik ulusu, öte yanda “gerçek” ya da “demokratik” İslam’ı güçlü kurucu referanslar olarak kullanan bir düşünce çizgisi zaten mevcut. Bu ikisi bir siyasal gelecek tasarımında yan yana geldiğinde, Alevinin şu soruyu sorması son derece meşrudur: Bu yeni evde bana kendi inancımla mı yer var, yoksa sizin yeniden yorumladığınız İslam’ın içinde bana ayrılan odada mı yaşayacağım?
Barış, iki büyük topluluğun üçüncülerin kimliğini belirleyerek anlaşması değildir. Türklerle Kürtlerin tarihsel uzlaşması elbette Türkiye’nin önündeki en büyük demokratik imkânlardan biridir. Fakat bu uzlaşma, Sünni Türk ile Sünni Kürdün geçmişteki siyasal ittifaklarının romantikleştirilmesine, sonra Alevinin o ittifaka “demokratik İslam” etiketiyle eklenmesine dönüşürse, eski korkular yeni kelimelerle geri gelir. Bir barış sürecinin değeri yalnız silahların susmasıyla değil, susan silahların ardından kimin konuşabileceğiyle ölçülür.
Kürt Aydınları da Tek Bir Oda Değil
Burada “Kürt aydınları Aleviliği İslam içine kapatıyor” diye toplu bir hüküm vermek de doğru olmaz. Kürt entelektüel alanı bu konuda kendi içinde son derece çatışmalıdır. İsmail Beşikci bunun açık örneklerinden biridir. 2024’te yayımlanan Alevilik – Yazılar kitabında Aleviliği ya da Rêya Heq’i İslam’dan bağımsız, İslam öncesine uzanan bir doğa inancı olarak yorumlar; Zerdüştlük ve daha eski inanç katmanlarıyla ilişkilendirir. Bu yorumun da ayrıca tartışılabilir yanları vardır; fakat en azından Kürt entelektüel dünyasında tek bir “Alevilik İslam’dır” doktrini olmadığını gösterir.
Fakat burada da aynı uyarı geçerlidir. Aleviliği İslam’dan kurtarmak adına onu bu kez zorunlu biçimde Zerdüştlüğe, Mithra’ya, Kürt ulusal kökenine ya da başka bir kadim geçmişe bağlamak da kendi başına özgürleştirici değildir. İnsanların geçmişini araştırmak değerlidir; arkeoloji, antropoloji, dilbilim ve tarih bunun için vardır. Ama tarih bilimi kimlik polisi değildir. Bir araştırmacı “Aleviliğin geçmişinde şu unsurlar var” diyebilir; “dolayısıyla gerçek Alevi bugün kendisini şöyle tanımlamalıdır” dediği anda bilimden çıkıp kimlik mühendisliğine yaklaşır.
Aleviliğin belki de en önemli siyasal gücü tam burada, bütün bu kapanmalara direnebilmesindedir. İslam içinde olduğunu söyleyen de kendi sözüyle konuşabilmeli, dışında olduğunu söyleyen de. Rêya Heq diyen de, Alevi-Bektaşi diyen de, hiçbir teolojik köken tartışmasını hayatının merkezi yapmayan da. Devlet bunlardan birini resmîleştiremez; Kürt hareketi birini “doğru” ilan edemez; Alevi kurumları bile kendi içlerindeki farklılığı zorla tekleştiremez.
Çünkü özgürlük yalnız kimliğin tanınması değildir. Kimliğin değişebilme, tartışılabilme, çoğullaşabilme ve gerektiğinde kendi içinde kavga edebilme hakkıdır.
Munzur’a Sorulmayan Soru
Belki yeni çözüm sürecinin önündeki büyük sınav da budur. Türkiye yüz yıldır birbirini tanımlayan insanların ülkesidir. Devlet Kürde kim olduğunu söyledi. Sünni çoğunluk Alevi’ye nasıl inanması gerektiğini anlattı. Erkek kadının nasıl yaşayacağını belirledi. Merkez taşraya nasıl konuşacağını öğretti. Zengin, yoksulun ne kadarla yetinebileceğine karar verdi. Bir toplumun bütün hiyerarşileri aynı cümlenin farklı biçimlerine benziyordu: “Senin ne olduğunu senden iyi biliyorum.”
Gerçek demokratik kırılma, bu cümlenin sona ermesiyle başlayabilir.
Bu yüzden yeni çözüm sürecinin Alevilere ihtiyacı olup olmadığı yanlış sorudur. Aleviler sürece destek verecek mi, Öcalan’ın projesinin neresinde duracak, DEM Parti’nin yanında ne kadar yer alacak soruları da meseleyi eksik kurar. Asıl soru şudur: Yeni siyasal düzen, Alevilerin kendileri hakkında söyledikleri sözü koşulsuz biçimde tanımaya hazır mı?
DEM Parti’nin 1 Eylül açıklamasında “Alevi toplumu, kendi adına üretilen söylemlerin… değerlendirecek iradeye sahiptir” denmesi bu nedenle kıymetlidir. Fakat bu cümlenin siyasal sonucuna da razı olmak gerekir. Alevi toplumu kendi iradesine sahipse, Öcalan’ı da eleştirebilir. DEM Parti’yi de eleştirebilir. Barışı destekleyip barışın tarihsel referanslarına karşı çıkabilir. Kürt halkının özgürlüğünü savunup kendi sorununu Kürt sorununun alt başlığı saymayı reddedebilir. Bir siyasi hareketin gerçek çoğulculuğu, kendisine katılan farklılıkları alkışlamasında değil, o farklılıkların kendisine itiraz etmesine dayanabilmesinde ortaya çıkar.
Rızalık denilen şey biraz da budur. Karşındakini sofrana çağırmak değildir yalnız; sofranın nasıl kurulacağını ona da sormaktır. “Biz barışı kuruyoruz, sizin için de yer ayırdık” demek başka, “Bu barış sizin rızanız olmadan kurulmuş sayılmaz” demek başkadır.
Munzur hâlâ akıyor. Onun kıyısında yüzlerce yıl önce yaşayan insanların Tanrı’yı hangi adla çağırdığı üzerine daha çok kitap yazılacaktır. Zerdüşt denilecek, Mithra denilecek, Ali denilecek, Hızır denilecek, Hak denilecek; tarihçiler belgeler çıkaracak, antropologlar ocakları inceleyecek, siyasetçiler kendi gelecek tasarımlarına geçmişten atalar arayacaktır. Bunların hepsi olabilir. Fakat nehir bütün bu kitaplardan önce oradaydı ve bütün bu kitaplardan sonra da akacak.
Alevilik de biraz böyle düşünülmeli. Onu korumanın yolu etrafına yeni bir dogma duvarı örmek değil, üzerinde hak iddia eden elleri geri çekmektir.
Devletin Alevi’ye söylemesi gereken “Seni gerçek İslam içinde tanıyorum” değildir.
Kürt siyasal hareketinin söylemesi gereken “Sen bizim tarihsel direnişimizin bir parçasısın” da değildir.
Bir sosyalistin, milliyetçinin, İslamcının ya da akademisyenin söylemesi gereken “Senin gerçek kökenin şudur” hiç değildir.
Demokratik bir toplumun kurabileceği daha sade, fakat çok daha devrimci bir cümle vardır: “Sen kendini nasıl tarif ediyorsan hukuk seni o sözünle eşit kabul edecek; bir başkası başka türlü tarif ediyorsa onu da.”
Türk ile Kürt barışacaksa böyle barışmalıdır. Müslüman ile Alevi, Sünni ile Rêya Heq mensubu, dindar ile inançsız aynı ülkede yaşayacaksa böyle yaşamalıdır. Yeni bir toplum sözleşmesi Yavuz’un sarayından da, İdris-i Bitlisi’nin siyasal dehasından da, devletin “terbiye” masasından da kurulamaz. Medine Vesikası tarihin içinde incelenebilir, Dersim’in ocakları araştırılabilir, Ali’nin adalet fikrinden ilham alınabilir; fakat yirmi birinci yüzyılın yurttaşlığı hiç kimsenin kutsal metnine, mezhebine ya da tarihsel ittifakına giriş vizesi taşımamalıdır.
Çünkü barış, büyüklerin küçükler adına anlaşması değildir.
Barış, artık kimsenin kimse adına konuşamayacağı bir düzen kurabilmektir.
Ve belki Munzur’un yüzyıllardır anlatıp da siyasetin bir türlü öğrenemediği sır budur: Suya hangi adı verirseniz verin, onu avucunuzda tutamazsınız. Sıkarsanız parmaklarınızın arasından akar. Önüne duvar örerseniz bir gün başka bir yol bulur. Onu gerçekten korumanın tek yolu, kendi yatağında akmasına izin vermektir.
Aleviliğin istediği de bundan daha fazla olmayabilir.
Ama bundan daha azı da özgürlük değildir.
