Bir Toplum Yaralarını Nasıl Sarar?

Bir savaşın ne zaman başladığını tarihçiler aşağı yukarı söyleyebilir. İlk kurşunun sıkıldığı, ilk cenazenin kaldırıldığı, ilk yasakların ilan edildiği gün arşivlerden bulunabilir; tarihin resmi kayıtları başlangıçları sever, çünkü başlangıçların bir tarihi, bir belgesi, bir emri vardır. Fakat bir çatışmanın ne zaman sona erdiğini söylemek o kadar kolay değildir. Silahların sustuğu gün, insanların içindeki savaş bitmeyebilir; dağlardan asker çekilebilir, karakolların önündeki kum torbaları kaldırılabilir, gazetelerin manşetlerinden ölüm haberleri eksilebilir ama evlerin duvarlarında asılı fotoğraflar yerlerinde kalır. Bir annenin yıllarca süren bekleyişi, bir çocuğun babasız büyüdüğü kışlar, zorla terk edilmiş bir köyün kapısına vurulan paslı kilit, gençliğini cezaevlerinde tüketmiş bir insanın belleği devletlerin imzaladığı metinlerle ortadan kalkmaz. Savaş bazen meydanlarda biter ama insanların içindeki odalarda sürer; gece uykularında, yarım bırakılmış sofralarda, adı bir daha yüksek sesle söylenmeyen ölülerde yaşamaya devam eder.

Belki bu nedenle olgun bir demokratik toplumun ilk yapacağı şey barışı bir zafer törenine çevirmemek olurdu. Çünkü uzun çatışmalardan geriye çoğu zaman kazananlardan çok yaralılar kalır. Bir tarafın sevincini ötekinin yenilgisi üzerine kurmak, savaşın mantığını barışın içine taşımaktan başka bir şey değildir. Demokratik olgunluk ise insanın kendisine yapılanları hatırlarken başkasının acısını da görebilme yeteneğidir; kendi ölüsünü değerli bulduğu kadar ötekinin ölüsünün de yarım kalmış bir hayat olduğunu anlayabilmektir. Belki insanlığın en zor sınavı budur: Acıyı yalnız kendimize ait olduğunda kutsal saymamak, başkasının yasını kendi yasımızdan daha küçük görmemek. Çünkü acının sınıfı, dili, kimliği, üniforması değişebilir ama mezarın başındaki sessizlik çoğu zaman aynıdır.

Türkiye gerçekten olgunlaşmış demokratik bir toplum olsaydı, uzun yıllar sürmüş çatışmalı bir dönemden çıkarken önce konuşma biçimini değiştirirdi. “Kim kazandı?” diye sormazdı; “Bu ülke neden bu kadar çok insanını kaybetti?” diye sorardı. “Kim teslim oldu?” sorusunun yerine, “İnsanların bir daha birbirine silah doğrultmaması için hangi koşulları değiştirmeliyiz?” sorusunu koyardı. Çünkü demokrasinin derinliği yalnız verdiği cevaplarda değil, hangi soruları sormayı seçtiğinde ortaya çıkar. Savaşın dili taraf ister, kazanan ister, yenilen ister; barışın dili ise nedenleri anlamak, yaraları görmek ve bir daha aynı karanlığa dönmemek için toplumsal koşulları değiştirmek zorundadır.

Böyle bir toplum geçmişi unutmayı barış sanmazdı. “Artık bunları konuşmayalım” demekle yaraların kapanmadığını, dosyaları kapatmanın insanların hafızasını kapatmadığını bilirdi. Köyü yakılan insanın hikâyesini, çatışmada çocuğunu kaybeden annenin yasını, evine dönemeyen insanın özlemini, mayında ölen çocuğu, dağda ölen genci, görevde hayatını kaybeden askerin ailesini birbirine karşı kullanılan siyasal malzemeler olmaktan çıkarırdı. Çünkü bir toplum acıları yarıştırmaya başladığında aslında hiçbir acıyı gerçekten anlamıyor demektir. Her cenazenin ötekine karşı kanıt olarak kullanıldığı yerde yas bile siyasetin elinde sertleşir; insan ölüsü, yaşayanların iktidar hesaplarına eklenen bir sayıya dönüşür.

Belki şehirlerin birinde küçük bir salon açılırdı. Duvarlarında yalnız bir tarafın değil, bütün kayıpların isimleri bulunurdu. İnsanlar oraya geldiklerinde hangi kimlikten olduklarına bakılmadan kaybettiklerini anabilirdi. Bir anne başka bir annenin önünden geçerken onun acısının kendi acısından daha küçük olmadığını hissederdi. Belki tam o anda siyaset başlamazdı bile; fakat insanlık yeniden başlardı. Çünkü bir toplumun yeniden kurulması bazen büyük anayasa metinlerinden, parlamento konuşmalarından ve resmi törenlerden önce iki insanın birbirinden gözlerini kaçırmadan bakabilmesiyle mümkündür. Hafıza ancak karşılaşabildiğinde iyileşir; birbirinden ayrılmış acılar aynı odada nefes almaya başladığında toplum, geçmişin üzerine yeni bir gelecek inşa edebilecek gücü bulur.

Olgun bir demokrasi hakikatten korkmazdı. “Geçmişi kurcalamayalım” sözünü bir bilgelik cümlesi gibi tekrarlamazdı; çünkü toprağın altına gömülen gerçeklerin kaybolmadığını, yalnızca gelecek kuşakların önüne daha ağır biçimde çıktığını öğrenmiş olurdu. Arşivlerini açar, kayıpların akıbetini araştırır, hukukun faili kim olursa olsun ulaşabileceği bir alan yaratır, devletin de örgütlerin de kişilerin de sorumluluğunu kimliğe göre değil eyleme göre değerlendirirdi. Bunu intikam için değil, tekrarın önüne geçmek için yapardı. Çünkü adaletin amacı geçmişi yeniden yaşatmak değil, geçmişin geleceği rehin almasını engellemektir. Hakikat intikamın kardeşi olmak zorunda değildir; bazen tam tersine, intikamın önünü kesen tek şeydir.

Ama insan hikâyesi yalnız mahkeme tutanaklarına sığmaz. Bunun için insanların yaşadıklarını anlatabilecekleri, susturulmadan dinlenecekleri alanlara da ihtiyaç vardır. Bir kadının otuz yıl önce kapısını çalan askerleri anlatırken ellerinin titremesi, bir babanın oğlunun ölüm haberini aldığı günü hatırlarken gözlerini kaçırması, yıllar sonra köyüne dönen bir insanın çocukluğunun ağacını bulamaması herhangi bir yasa maddesine sığmayabilir. Fakat bir toplumun gerçek hafızası zaten bu küçük insan hikâyelerinden oluşur. Devletler büyük cümlelerle konuşur, tarih kitapları büyük olayları kaydeder; insan ise çoğu zaman bir evin kapısında, bir otobüs durağında, bir cezaevi görüşmesinde, bir mezarlığın sessizliğinde yaşar tarihini.

Demokratik bir toplum devletin de yanılabileceğini kabul ederdi. Çünkü devlet kutsal bir varlık değil, insanların birlikte yaşamak için kurduğu tarihsel bir örgütlenmedir; onun meşruiyeti hatasız olmasından değil, yaptığı hatayla yüzleşebilmesinden doğar. Bir devletin “yanlış yaptım” diyebilmesi onu küçültmez; tersine yurttaşı karşısında ahlaki olarak büyütür. Aynı biçimde silahlı örgütlerin, siyasal hareketlerin, toplum içindeki başka güçlerin de kendi eylemlerine bakabilmesi gerekir. Çünkü adalet yalnız karşı tarafın suçunu gören bir gözle kurulamaz. Demokratik hafıza, suçun failine göre biçim değiştirmediği, insan hayatının değerinin kimliğe göre ölçülmediği yerde başlayabilir.

Fakat asıl büyük mesele silahların susmasından sonra ortaya çıkar. Çünkü çatışmalar çoğu zaman silahların ortaya çıkmasından çok daha önce başlar. Bir bölgenin kuşaklar boyunca yoksulluğa mahkûm edilmesi, insanların iyi eğitime ulaşamaması, işsizliğin babadan oğula aktarılması, kimliklerin aşağılanması, dillerin kamusal alandan dışlanması, yurttaşın devlete ulaşırken kendisini eşit hissetmemesi toplumun derinliklerinde sessiz çatlaklar yaratır. Bazen bir şehirde aynı gökyüzünün altında yaşayan iki çocuk daha doğdukları anda birbirinden farklı geleceklerin içine düşer; biri iyi okullara, bağlantılara, sermayeye ve fırsatlara yaklaşırken diğeri yalnızca hayatta kalmayı öğrenir. Sonra yıllar geçer ve toplum bu eşitsizliği karakter, yetenek ya da kader diye açıklamaya başlar. Oysa çoğu zaman hayat, insanlara daha çocukken farklı başlangıç çizgileri verir.

Bu nedenle olgun bir demokratik toplum barışı yalnız güvenlik kurumlarının işi saymazdı. Okula bakardı, hastaneye bakardı, fabrikaya, tarlaya, mahalleye, işsiz gencin hayatına bakardı. İnsanların yalnız hukuken değil, hayatın maddi imkânları bakımından da birbirine yaklaşmasını isterdi. Çünkü kâğıt üzerinde eşit yurttaş olmakla aynı dünyada yaşayabilmek aynı şey değildir. Bir çocuk nitelikli bir okula ulaşabilirken başka bir çocuk daha doğduğu yerde geleceğinden vazgeçmek zorunda kalıyorsa, anayasanın verdiği eşitlik gündelik hayatın kapısından içeri girememiş demektir. Bir insanın dili yasak değil ama değersiz sayılıyorsa, kimliği hukuken tanınıyor ama kamusal hayatta sürekli kuşkuyla karşılanıyorsa, eşitlik yalnız metinlerde yaşayan soyut bir sözcüğe dönüşür.

Olgunluk belki en çok toplumun en güçsüzünün hayatında ölçülürdü. Merkezde yaşayanın özgürlüğünden değil yalnızca, sınır köyündeki çocuğun geleceğinden; büyük şirket sahibinin mülkiyet hakkından değil yalnızca, ücretlinin onurlu yaşayabileceği gelirden; çoğunluğun kimliğinden değil yalnızca, azınlıkta kalanın kendisini saklamadan yaşayabilmesinden söz edilirdi. Çünkü demokrasi çoğunluğun istediğini sınırsızca yapabilmesi değildir. Demokrasi, çoğunluğun hoşlanmadığı insanın da korkmadan yaşayabilmesidir. Bir toplumun uygarlığı güçlülerin ne kadar rahat yaşadığıyla değil, güçsüzlerin ne kadar ezilmeden yaşayabildiğiyle ölçülür.

Böyle bir toplum çocuklarına tarihi de başka türlü öğretirdi. Kahramanlarla hainlerden oluşan basit bir tiyatro kurmazdı geçmişten. Çocuklara insanların bazen korktuğunu, hata yaptığını, devletlerin yanlış kararlar alabildiğini, toplumların birbirlerine zulmedebildiğini ama bütün bunların içinden başka yolların da kurulabildiğini anlatırdı. Tarihi övünme alanı olmaktan çıkarıp öğrenme alanına dönüştürürdü. Çünkü geçmiş yalnız gurur üretmek için anlatıldığında propaganda olur; insanı düşünmeye zorladığında ise hafızaya dönüşür. Belki bir gün okul sıralarında yan yana oturan iki çocuk ailelerinin geçmişte karşı karşıya geldiğini öğrenirdi; birinin dedesi askerdi, diğerinin amcası dağa çıkmıştı. Öğretmen onlara kimin haklı olduğunu ezberletmek yerine, “İnsanları birbirine silah doğrultacak kadar uzaklaştıran neydi?” diye sorardı. Belki bütün bir ülkenin değişmeye başladığı yer tam da o soru olurdu.

Çünkü toplumlar da insanlar gibi büyür. Çocukluklarında dünyayı iyiyle kötü, bizle onlar, dostla düşman arasında bölerler. Kendilerini ancak bir düşman üzerinden tanımlayabildikleri dönemler vardır. Olgunlaştıkça hayatın bundan daha karmaşık olduğunu anlamaya başlarlar. Karşısındaki insanın kendisine benzemeden de insan olduğunu kabul eder, her farklılığı tehdit olarak görmez, her eleştiriyi ihanet saymaz, her itirazı düşmanlıkla açıklamazlar. Demokratik olgunluk belki tam da kendine güvenen bir toplumun başkasından korkmamasıdır; çünkü korku çoğu zaman gücün değil, kırılganlığın işaretidir.

Böyle bir Türkiye geleceğini geçmişin korkularından kurmaya çalışmazdı. Gençlerine sürekli düşmanlarını göstermek yerine imkânlarını gösterirdi. Üniversitelerine daha çok özgürlük, sanatçılarına daha geniş bir nefes, bilim insanlarına daha fazla bağımsızlık, gazetecilerine daha çok soru sorma hakkı tanırdı. Çünkü kendisine güvenen toplum eleştiriden korkmaz. Korkması gereken şey sessizliktir; düşüncenin susması, sanatın daralması, üniversitenin yalnızca diploma dağıtan bir kuruma dönüşmesi, insanların yalnız geçim derdi içinde düşünmekten vazgeçmesi toplumların geleceğini yavaşça kurutur. İnsan kendisini yalnızca çalışmak, borç ödemek ve hayatta kalmak zorunda hissediyorsa, demokrasi de giderek sandığa indirgenen yorgun bir ritüele dönüşür.

Barışın gerçek anlamı belki burada ortaya çıkar. Barış insanların birbirini sevmesi değildir; hiçbir toplumdan böyle bir şey beklenemez. İnsanlar birbirlerinin düşüncelerinden hoşlanmayabilir, birbirlerine öfkelenebilir, aynı tarihi bambaşka biçimde okuyabilirler. Demokrasi bütün bu farklılıkların şiddete dönüşmeden yaşayabileceği ortak zemindir. Barış da tam burada başlar: birbirini sevmeyen insanların birbirinin yaşama hakkını savunabildiği yerde. Çünkü insan olmak yalnız bize benzeyenin hakkını savunmak değildir; bize benzemeyenin hakkını da kendi hakkımız kadar değerli görebilmektir.

Belki geçmişle hesaplaşmanın sonunda büyük törenlere bile ihtiyaç kalmazdı. Bir sabah insanlar işe gider, çocuklar okula koşar, başka bir dil konuşan komşunun sesi kimseyi huzursuz etmezdi. Bir meydanda insanlar hükümeti eleştirir, başka bir köşede başkaları onu savunurdu; gazeteler birbirinden farklı başlıklarla çıkardı, insanlar fikirlerinden dolayı birbirlerine düşman olmak zorunda hissetmezdi. Bir anne çocuğunun düşüncelerinden dolayı gece kapısının çalınacağından korkmazdı. Demokrasi belki tam da böylesine sıradan görünürdü; çünkü gerçek demokrasi çoğu zaman büyük sözlerde değil, sıradan hayatın korkusuzluğunda yaşar.

Bir ülkenin büyüklüğü ordusunun kaç tankı olduğuyla, hazinesinde ne kadar para bulunduğuyla ya da meydanlarda kaç kişinin toplandığıyla ölçülmez yalnızca. Asıl ölçü, insanının ne kadar onurlu yaşayabildiğidir. Bir toplum kendi geçmişinin acılarına bakıp onlardan nefret değil bilgi üretebiliyorsa, öfkesini adalete dönüştürebiliyorsa, farklılıklarını tehdit değil hayatın doğal hali olarak görebiliyorsa olgunlaşmaya başlamış demektir. Çünkü geleceğe güvenle bakmak geçmişi inkâr etmekten değil, geçmişin yükünü dürüstçe taşıyabilecek kadar güçlü olmaktan geçer.

Türkiye böyle bir toplum olsaydı belki uzun çatışma yıllarının ardından ilk yapacağı şey büyük sözler söylemek olmazdı. Önce sessizce ölülerine bakardı, sonra hayatta kalanlara, sonra çocuklarına. Ve kendi kendine şu soruyu sorardı: Bu çocuklara bizim korkularımızı mı bırakacağız, yoksa bizim yapamadığımız bir dünyayı kurabilecekleri cesareti mi? Çünkü geçmiş değiştirilemez; ölüler geri getirilemez, kaybedilmiş gençlik yılları insanlara geri verilemez, yakılmış evler yeniden yapılabilir ama içinde yaşanmış çocukluk yeniden kurulamaz. Yine de gelecek vardır ve insanın en büyük ahlaki gücü belki tam burada saklıdır: Başına gelenlerin mahkûmu olmak zorunda değildir.

İnsan acısından nefret üretebilir, ama isterse bilgi ve bilgelik de çıkarabilir. Geçmişini bir silaha dönüştürebilir, isterse onu çocuklarının önüne koyacağı bir uyarı levhasına çevirebilir. Olgun bir demokratik toplum ikinci yolu seçerdi. Çünkü sonunda mesele yalnızca nasıl bir devlet istediğimiz değildir; nasıl bir hayat istediğimiz, nasıl bir toplum kuracağımız ve belki hepsinden önemlisi, nasıl insanlar olmak istediğimizdir.