13 Eylül’den bu yana İspanya üzerine düşündükçe, yaptığım yolculuğun aslında iki ayrı yolculuktan oluştuğunu daha iyi anlıyorum. Birincisi Barselona’dan başlayıp Granada’ya, Córdoba’dan Sevilla’ya uzanan, bir grupla birlikte yaptığımız bildik geziydi. Sabahları otelin kahvaltı salonunda gözlerimiz henüz tam açılmamışken açık büfenin çevresinde sessiz bir telaş başlıyordu. Masada kalan meyveler çantaya atılıyor, ekmeklerin arasına peynir, salam ve domates konularak gün içinde acıkınca yenmek üzere küçük sandviçler hazırlanıyor, şarj aletleri aranıyor, birileri bir gün önce gördüğü çantanın fiyatını anlatıyor, bir başkası hediyelik eşyanın hangi şehirde daha ucuz olduğunu hesaplıyordu. Otobüsten indiğimizde bu kez başka bir kaygı başlıyordu; rehberi gözden kaybetmemek, grubun gerisinde kalmamak, yabancı bir sokağın içinde bir anda yalnızlaşmamak gerekiyordu. İnsan bazen beş yüz yıllık bir yapının önünde dururken yanındaki kişinin gözlerinin karşı kaldırımdaki indirim levhasına takıldığını fark ediyordu.
Buna kızmanın anlamsız olduğunu daha sonra düşündüm. İnsan yolculuğa yalnız bavulunu değil, merakını, alışkanlıklarını, korkularını ve dünyaya hangi pencereden baktığını da götürüyor. Kimisi gittiği ülkeyi mutfağından tanıyor, kimisi alışveriş torbalarından, kimisi fotoğraf makinesinin ekranından, kimisi binaların taşına sinmiş zamandan. Birinin valizinde hediyelikler için boş yer vardır, bir diğerinin zihninde cevaplanmamış sorular için. Herkes gittiği yere biraz kendi dünyasını taşıyor; bu yüzden aynı sokaktan geçen iki insanın gördüğü şehir de hiçbir zaman tam olarak aynı olmuyor. Fakat yine de insanın aklına bir soru düşüyor ve gezi boyunca sessizce onun peşinden gidiyor: Bir şehre gitmiş olmakla bir şehri gerçekten görmek aynı şey midir?
Benim ikinci yolculuğum işte tam burada başladı. Otobüslerin durduğu, valizlerin toplandığı, rehberin son kez “Herkes burada mı?” diye etrafına baktığı yerde. Rehberimiz Simge’nin anlattığı her isim başka bir kitaba, her yapı başka bir tarih dönemine, her ressam başka bir şaire açıldı. Onun beni şaşırtan aydınlık birikimi ve akıcı, ölçülü sesi, gördüğümüz şeylerin çevresine küçük işaretler bırakıyordu; ben ise son günlerde o işaretlerin peşinden gidiyorum. Bir isim başka bir isme, bir kitap başka bir kitaba bağlandıkça, daha önce okuduklarımla şimdi öğrendiklerim birbirine karışıyor ve İspanya sokakları zihnimde yeniden kuruluyor. Granada artık yalnız Alhambra değil, Córdoba yalnız kırmızı-beyaz kemerler değil, Sevilla yalnız Giralda değil. İnsan bazen bir ülkeye iki kez gider; önce ayaklarıyla, sonra aklıyla. Çoğu zaman ikinci yolculuk birincisinden çok daha uzun sürer.
Bizim İlk İspanyolumuz Don Kişot’tu
Düşününce İspanya’yla karşılaşmamız bu geziden çok daha eskiye gidiyor. Bizim kuşağın okul kitaplarına kadar girmiş ilk İspanyol ne Picasso’ydu ne Lorca ne de İbn Rüşd. O, elinde mızrağı, altında sıska Rosinante’si ve yanında dünyaya kendisinden daha sağlam basan Sancho Panza’yla Don Kişot’tu. Çocukken onun yel değirmenlerine saldırmasına gülerdik; dünyanın en komik yanı, karşımızdaki adamın gerçekliği görememesiymiş gibi gelirdi. Değirmeni dev, meyhaneyi şato, sıradan bir köylü kızını soylu bir hanımefendi sanan bir delinin maceralarıydı bizim için.
İnsan yaşlandıkça Cervantes’in şakasının hiç de çocukken düşündüğümüz kadar hafif olmadığını fark ediyor. Çünkü Don Kişot yalnız gerçekliği yanlış gören biri değildir; önüne konulan gerçekliği olduğu gibi kabul etmeyen insandır da. Dünyanın “Budur ve başka türlü olamaz” diye önüne sürdüğü şeye karşı kendi hayalini çıkarır. Elbette çoğu kez yenilir, düşer, dayak yer, alaya alınır; fakat tam da bu nedenle trajik bir büyüklük kazanır. Sancho ona sürekli dünyanın maddi ağırlığını hatırlatır, Don Kişot ise Sancho’ya dünyanın yalnız görünen şeyden ibaret olmadığını. Roman ilerledikçe ikisi birbirine biraz bulaşır; gerçekçi olan hayalin, hayalperest olan gerçeğin izini taşımaya başlar.
Belki modern insanın dramı da biraz burada gizlidir. Dünyayı değiştirmek isteyen herkesin içinde biraz Don Kişot, dünyayı olduğu gibi kabul etmeyi akıllılık sayan herkesin içinde biraz Sancho vardır. Yalnız Sancho’ların yaşadığı bir dünyada hiçbir şey değişmez; yalnız Don Kişot’ların yaşadığı bir dünyada ise insan kendisini durmadan gerçekliğin duvarına çarpar. Tarih, belki de bu ikisinin bitmeyen tartışmasıdır. Birileri “Böyle gelmiş, böyle gider” derken, birileri elindeki paslı mızrağı kaldırıp hâlâ “Neden?” diye sorar.
İspanya sokaklarında yürürken Don Kişot’u yeniden düşünmem bundan. Çünkü bu ülkenin tarihinde de hayalle gerçeklik, ütopyayla yenilgi, başkaldırıyla geri çekilme birbirinden hiç ayrılmamış gibi. Bir yanda imparatorluklar kurulmuş, öte yanda ütopyalar doğmuş; bir yanda Engizisyon yükselmiş, öte yanda aklın özgürlüğünü savunan filozoflar ortaya çıkmış; bir yanda generaller yürümüş, diğer yanda şairler yazmış. Sanki Cervantes’in iki kahramanı yüzyıllardır aynı yolda yürüyor: Biri dünyaya boyun eğmenin aklını, öteki dünyayı değiştirmeye kalkışmanın deliliğini taşıyor.
Barselona: Taşa İtaat Etmemeyi Öğreten Şehir
Barselona’da insanın ilk büyük karşılaşması Gaudí ile oluyor. Sagrada Família’nın önünde durduğunuzda taşın neden yüzyıllarca düz çizgilere mahkûm edildiğini düşünüyorsunuz. Casa Batlló’nun cephesinde taş kemiğe benziyor, Park Güell’de duvarlar doğanın kıvrımlarını taklit ediyor, sütunlar ağaç gövdeleri gibi yükseliyor. Gaudí mimarlık yapmaktan çok, cansız olduğunu sandığımız maddeye başka bir hayat öğretmiş gibidir. Taşın da kıvrılabileceğini, binanın yalnız barınak değil hayal olabileceğini, doğayla yarışmak yerine ondan öğrenilebileceğini gösterir.
Fakat güzel olan her şeyin arkasında görünmeyen eller vardır. Barselona’nın modernist ihtişamına baktıkça rehberimizin anlattığı tarihin altından başka sorular çıkmaya başladı: Bu taşları kim taşıdı, bu kemerleri kim kaldırdı, bu mozaikleri kim tek tek yerleştirdi? Adını bildiğimiz mimarların arkasında adını bilmediğimiz kaç taş ustası, marangoz, demirci ve işçi vardı? İnsanlığın büyük eserlerini çoğu zaman onları sipariş edenlerin ya da tasarlayanların adıyla anıyoruz; yapan eller ise yapının içine gömülüyor. Bir katedral yükseldikçe, onu mümkün kılan emek tarihin aşağı katlarına çekiliyor. Belki uygarlığın en eski adaletsizliklerinden biri budur: Taşın üzerinde hükümdarın adı kalır, taşı kaldıran insanın adı kaybolur.
Barselona’yı yalnız Gaudí üzerinden okumak bu yüzden eksik. Aynı şehir, sanayileşen Katalonya’nın fabrikaları, tekstil işçileri, grevleri, sendikaları ve Avrupa’nın en güçlü işçi hareketlerinden biriyle de şekillendi. Yirminci yüzyılın başlarında işçi mahalleleri yalnız yoksulluğun değil, başka türlü bir hayat düşüncesinin de mekânlarıydı. Confederación Nacional del Trabajo, yani Ulusal Emek Konfederasyonu’nun yükselişi, grevler, fabrikaların kolektifleştirilmesi ve 1936’da ortaya çıkan toplumsal deneyim bu kentin başka bir mimarisini kuruyordu. Gaudí taşı dönüştürürken işçiler hayatın maddi düzenini dönüştürmeye çalışıyordu. İkisini aynı siyasal düşünceye yerleştirmek elbette mümkün değil, ama verilmiş biçimlere itiraz konusunda aralarında garip bir akrabalık var.
Belki insanlığın ilerlediği her yerde ilk önce şu soru soruldu: Böyle olmak zorunda mı? Bazen bu soruyu bir filozof sorar, bazen bir işçi, bazen bir mimar; bazen de bir ressam dünyayı parçalayarak cevap verir.
Picasso’nun Guernica’sı bu sorunun en karanlık yanıtlarından biri gibi duruyor. Resimde insan bedeni parçalanıyor, annenin kucağındaki çocuk ölüyor, atın ağzı açılmış bir çığlığa dönüşüyor. Modern savaş yalnız şehirleri yıkmıyor; insanın dünyayı algılama biçimini de kırıyor. Picasso bu yüzden savaşın gerçekçi bir resmini yapmaz; bazı felaketler gerçekçi biçimde resmedildiklerinde küçülebilir. O, dünyanın kendisini bozar. Yüz yüz olmaktan, beden beden olmaktan çıkar. Savaşın yaptığı da budur zaten: İnsanla dünya arasındaki anlam bağını parçalamak.
Miró başka bir kapı açar; yıldızlarla, kuşlarla ve tuhaf işaretlerle gerçekliği yeniden kurar. Sonra Salvador Dalí gelir ve zamanı bile eritmeye başlar. Onu es geçerek modern İspanya resmini düşünmek mümkün değildir. Dalí’nin eriyen saatlerine baktığımda yalnız sürrealist bir tuhaflık görmüyorum. Modern hayat zamanı ölçmüş, vardiyalara, randevulara, takvimlere ve üretim saatlerine bölmüş; insanın hayatını küçük zaman kutularına yerleştirmiştir. Dalí gelir ve o saati masanın kenarına bırakıp eritir; sanki zamanı yönettiğini sanan insana sessizce gülmektedir.
Don Kişot değirmeni deve dönüştürmüştü, Dalí saati sıvıya çeviriyor. Aralarında üç yüz yıldan fazla zaman vardır ama ikisi de gerçekliğin kendisini fazlasıyla ciddiye alanlara aynı muzip soruyu yöneltiyor gibidir: Ya gördüğünüz dünya tek mümkün dünya değilse? Belki İspanyol hayal gücünün uzun damarlarından biri de budur; gerçeği inkâr etmek değil, onun tek biçimli hükmüne boyun eğmemek.
Endülüs: Birbirine Değen Dünyaların Hafızası
Granada’ya doğru indikçe İspanya’nın başka bir zamanı açılıyor. “Endülüs” kelimesinin üzerine yüzyıllar boyunca yerleştirilmiş hazır anlamları biraz kaldırmak gerekiyor. Onu yalnız “İslam’ın Avrupa’daki uygarlığı” diye anlatmak, sekiz yüzyıla yaklaşan karmaşık bir toplumsal hayatı tek bir kimliğin içine kapatmak olur. Kuşkusuz siyasal yapı uzun dönemler Müslüman hanedanların egemenliğindeydi ve İslam bu dünyanın belirleyici kültürel çerçevesiydi; fakat sokaklarda Araplar, Berberiler, İberyalılar, Yahudiler, Müslümanlar, Hristiyanlar, Mozaraplar ve Müvelledler yaşıyor, diller, inançlar, melodiler, ticaret yolları ve düşünceler birbirine değiyordu.
Bunu kusursuz bir hoşgörü cenneti olarak anlatmak da tarih karşısında başka bir kolaycılık olur. Dinsel ve hukuki eşitsizlikler vardı, çatışmalar vardı, baskılar ve sürgünler yaşandı. Maimonides’in ailesinin Córdoba’dan ayrılmak zorunda kalması bile romantik “üç dinin huzurlu birlikteliği” anlatısının sınırlarını gösterir. Fakat tarih bazen insanların birbirlerini sevmelerinden değil, birbirlerinden kaçamamaları ve sonunda birbirlerinden bir şey öğrenmeleri sayesinde ilerler. Endülüs’ün büyük mirası belki de tam burada duruyor: Farklılıkların birbirini yok etmeden yan yana yaşayabildiği her anın, düşünceyi tek bir kaynaktan çok daha zengin hâle getirmesinde.
Córdoba’da İbn Rüşd Aristoteles’i okurken yalnız eski Yunan felsefesini yorumlamıyordu; akıl ile vahiy arasındaki ilişkinin sınırlarını yokluyor, insanın hakikate hangi yollarla ulaşabileceğini soruyordu. Aynı düşünsel iklimde Maimonides vardı; Yahudi geleneğinin büyük düşünürü, Arapça felsefe dünyasının içinde Farabi, İbn Sina ve başkalarıyla hesaplaşıyordu. İbn Tufeyl Hay bin Yakzan ile insanın yalnız gözlem ve akılla hakikate ulaşıp ulaşamayacağını soruyor, İbn Bâcce yalnızlık ve akıl üzerine düşünüyor, İbn Hazm Güvercin Gerdanlığı’nda aşkın insan ruhunda açtığı yaraları anlatıyordu.
Düşüncenin bu yolculuğunda sınırlar giderek siliniyor. Aristoteles Yunancadan Arapçaya geçiyor; Müslüman filozof onu yorumluyor; Yahudi düşünür aynı kavramlarla kendi inancını sorguluyor; metinler İbraniceye ve Latinceye çevriliyor, ardından Hristiyan Avrupa’nın üniversitelerinde yeniden tartışılıyor. Düşüncenin pasaportu yoktur. İnsanlar sınırlar çizer, fikirler o sınırlardan habersiz dolaşır.
Belki uygarlık dediğimiz şey tam olarak budur: Bir toplumun başkasından bir şey alırken kendisini kaybetmemesi, tersine değişerek çoğalması. Saf kültür diye bir şeyin ne kadar büyük bir yanılsama olduğunu Endülüs insana hatırlatıyor. Bir kelimenin içinde başka bir dil, bir melodinin içinde başka bir halk, bir mimarinin içinde önceki inancın izi vardır. İnsan “bizim” dediği şeyin altını biraz kazıdığında çoğu zaman “başkaları” çıkar. Belki insanlık, tam da o karışımın içinde başlar.
Córdoba Ulu Cami-Katedrali’nin içine girdiğimde bunu düşünmeden edemedim. Kırmızı-beyaz kemerler birbirinin ardına uzuyor, insan bir noktadan sonra yapının sonunu değil kendi bakışının sınırını arıyor. Daha sonra caminin katedrale dönüştürülmüş olması yapının içine başka bir iktidarın zamanını yerleştiriyor. Çünkü iktidarlar yalnız toprağı değil, hafızayı da ele geçirmek ister; bir mabedi dönüştürmek yalnız dinsel bir eylem değildir, “Artık buranın anlamını ben belirliyorum” demektir.
Fakat tarih, iktidarların istediği kadar itaatkâr değildir. Önceki izleri tamamen silemediklerinde, istemeden kendilerinden daha zengin bir miras bırakırlar. Bugün o yapının içinde farklı zamanlar aynı anda duruyor. Hükümdarlar gitmiş, ordular dağılmış, devletlerin sınırları değişmiş ama taş kalmış. İbn Rüşd’ü susturmak isteyen dünyalar geçmiş, onun soruları hâlâ bizimle. İktidarın zamanı kısa olabilir; düşüncenin zamanı çoğu kez daha uzundur.
Sevilla: Altının Parladığı Yerde Karanlığa Bakmak
Sevilla’ya geldiğimizde görkem insanı kolayca teslim alıyor. Giralda, katedral, Alcázar, dar sokaklar ve Guadalquivir… Akşam güneşi taşların üzerine düştüğünde şehir sanki kendi geçmişini altın renginde anlatmak istiyor. Fakat insan tam da burada o altının nereden geldiğini sormak zorunda kalıyor. Çünkü Sevilla’yı Amerika olmadan, Amerika’yı da sömürgeciliğin açtığı büyük yarayı görmeden anlatmak mümkün değil.
İspanya’nın “altın çağı” denildiğinde insanın zihninde hemen bir soru beliriyor: Kimin altın çağı? Atlantik’in öte yakasından Avrupa’ya akan servetin bir yüzünde saraylar, katedraller, ticaret ve sanat varsa, öteki yüzünde sömürgeleştirme, zorla çalıştırma, yerinden edilme, savaş ve yerli toplumların büyük yıkımı bulunuyor. Üstelik mesele yalnız altın değildi. Özellikle Meksika ve Andlar’dan çıkarılan gümüş, İspanyol İmparatorluğu’nun damarlarında dolaşan büyük servetlerden biri hâline geldi. Potosí’nin Cerro Rico’su dünyanın en büyük gümüş kaynaklarından birine dönüştü ve dağın içine indirilen insanların emeği, kıtalar arasında dolaşan zenginliği mümkün kıldı.
İşte burada katedralin ihtişamına başka türlü bakmaya başlıyorum. Taş parlıyor ama o parlaklığın içinde maden ocağının karanlığı da var. İspanyol sömürge düzeninin encomienda ve mita gibi kurumlarla yerli topluluklardan haraç ve zorunlu emek talep etmesi yalnız ekonomik bir sistem değil, milyonlarca insanın hayatını altüst eden bir tahakküm biçimiydi. Fetih savaşları, katliamlar, yerinden edilmeler, ağır çalışma koşulları ve Avrupa’dan taşınan hastalıklar birlikte Amerika’nın yerli toplumlarında büyük bir demografik ve toplumsal çöküş yarattı. Tarih bize defalarca gösterdi ki bir yerde biriken servet, başka bir yerde eksilen hayat anlamına gelebiliyor.
Bu gerçeği söylemek İspanya’nın sanatını küçültmez; tersine onu gerçek tarihin içine yerleştirir. Güzelliğin maddi koşullarını sormadan yalnız güzelliğe bakmak, sarayın duvarını görüp temelini görmemektir. Avrupa uygarlığının kimi parlak dönemleri, başka kıtalardaki karanlıklarla birlikte düşünülmek zorunda. İnsan bir şehri gerçekten görmek istiyorsa onun yalnız vitrinine değil, bilançosuna da bakmalı.
Sevilla’nın en büyük çelişkilerinden biri de belki burada. Bir yanda Velázquez’in bakışı, Murillo’nun resimleri, şiir, mimari ve müzik; öte yanda imparatorluğun gemileriyle taşınan servet. İnsanlık tarihi, güzellikle suçun birbirini dışlamadığını acı biçimde gösteriyor. Büyük sanat eserleri, onları üreten toplumları otomatik olarak masum yapmıyor; bazen tam tersine, o eserlerin güzelliği arkalarındaki karanlığı daha da görünür kılıyor.
Granada: Suyun Sesi ve Lorca’nın Sessizliği
Granada’ya vardığımızda insanın bakışı ister istemez Alhambra’ya doğru yükseliyor. Şehrin üzerinde, Sierra Nevada’nın eteklerine yaslanmış bu saray-kent, uzaktan önce taşın, surların ve kulelerin hikâyesiymiş gibi görünüyor. İçeri girince ise taşın tek başına hiçbir şeyi anlatmadığını anlıyorsunuz. Duvarların üzerindeki yazılar, geometrik bezemeler, avlular, bahçeler, gölgeyle ışığın birbirine karıştığı geçitler, üretim alanları ve toprağın kullanılış biçimi yavaş yavaş başka bir hayat düzeninin parçaları olarak açılıyor. Alhambra bir hükümdarın oturduğu saraydan çok, kendi gündelik ritmi, suyu, üretimi, bahçesi, dinlenmesi ve sessizliği olan küçük bir dünya gibi beliriyor.
Rehberimiz Simge, sarayın içinde yürürken gözümüzü yalnız taşın inceliğine, duvarların bezemelerine, çiçeklere ve bahçelerin güzelliğine bırakmamamız gerektiğini söylediğinde Alhambra’nın başka bir yüzü açıldı önümde. Üretim alanlarına, toprağın nasıl düzenlendiğine ve özellikle suya bakmamızı istiyordu. Yalnız akan suya değil, suyun mimarisine. Çünkü burada su bir süs değildir; yapının düşüncesinin içinde dolaşır. Nereden geleceği, nerede yavaşlayacağı, hangi avludan geçeceği, hangi havuzda gökyüzünü çoğaltacağı, hangi bahçeyi besleyeceği hesaplanmıştır. İnsan bir süre sonra sarayın gerçek damarlarının duvarların içinde değil, o ince su yollarında dolaştığını hissediyor.
Belki beni en fazla etkileyen de buydu. Bir uygarlığı anlamak için yalnız ne kadar büyük duvarlar yaptığına bakmak yetmiyor; suyla nasıl ilişki kurduğuna da bakmak gerekiyor. Alhambra’da su bazen bahçeyi besliyor, bazen sıcaklığın ortasında serinlik yaratıyor, bazen sessizliğe ince bir ses bırakıyor, bazen küçük bir havuzda sarayın kendisini tersinden gösteriyor. Taş yukarı doğru yükselirken su aşağı doğru akıyor; biri kalıcılık arzusunu, öteki geçip giden zamanı hatırlatıyor. Hükümdarlar saraylarını kendilerinden sonra da ayakta kalacakmış gibi yaptırmışlar; ama yüzyıllar sonra insana en güçlü zaman duygusunu yine akıp giden su veriyor.
Bahçelere baktığınızda bu ilişki daha da belirginleşiyor. Çiçek yalnız güzellik için orada değildir; gölge, koku, su ve toprak birbirinden ayrılmadan düşünülmüştür. Üretim alanları sarayın estetik dünyasının dışına atılmamış, hayatın devamlılığıyla ihtişam aynı mekânda yan yana getirilmiştir. Bu yüzden Alhambra’yı yalnız bir hükümdarlık sarayı olarak görmek bana giderek eksik geliyor. Orada iktidarın gösterişini olduğu kadar, gündelik hayatı düzenleme bilgisini de görüyorsunuz. Belki uygarlığın en incelikli yanı tam burada saklıdır: Yalnız duvar yapmak değil, o duvarların arasında insanın nasıl yaşayacağını da düşünmek.
Fakat Granada’nın güzelliği insanı uzun süre rahat bırakmıyor. Alhambra’nın avlularında suyun sesini dinlerken, bir süre sonra başka bir sessizlik geliyor akla: Federico García Lorca’nın sessizliği. Aynı şehrin içinde, yüzyıllar boyunca taşın, suyun ve bahçenin böylesine incelikli bir uyum kurabildiği yerde, birkaç yüzyıl sonra bir şairin sözüne yer kalmamış olması insanlık tarihinin bitmeyen çelişkilerinden biri gibi duruyor. Uygarlık bir çağda suyun izleyeceği yolu bile düşünürken, başka bir çağda insanın söyleyeceği söze tahammül edemeyebiliyor.
Kanlı Düğün, Yerma, Bernarda Alba’nın Evi… Lorca’nın dünyasında insanın arzusu ile toplumun buyruğu sürekli birbirine çarpar. Ev bazen sığınak olmaktan çıkıp hapishaneye dönüşür; aile sevginin olduğu kadar denetimin de mekânıdır; aşk iki insan arasında kalamaz, mahallenin, geleneğin, ahlakın ve başkalarının gözünün altına girer. Lorca’nın insanları yaşamak ister ama hayatın çevresine görünmez sınırlar çizilmiştir. İnsan kendi hayatına doğru bir adım attığında cemaatin bakışı, geleneğin buyruğu ve ahlakın mahkemesi çoktan kurulmuştur.
Lorca’nın şiirlerine yeniden baktığımda Córdoba yolunda ilerleyen o atlının sesi gelip Granada’nın bu sessizliğine karışıyor. Canción del jinete, bizim bildiğimiz adıyla “Atlı”… Kara bir at, uzak bir Córdoba ve yolun üzerinde bekleyen ölüm. Atlı yolu bilir ama yine de varamayacağını sezer. Şiir Lorca’nın ölümünden yıllar önce yazılmıştır; bu yüzden onu basit bir kehanet gibi okumak doğru olmaz. Fakat şairin 1936’daki sonunu bildiğimiz için, şiirde yolcuyu uzaktan izleyen ölüm bugün başka türlü duyulur. Lorca’nın yazdığı yol, sanki yıllar sonra dönüp onun kendi hayatına ulaşmıştır.
Sonra bu şiirin Türkiye’de aldığı başka bir hayat var. Melih Cevdet Anday ile Sabahattin Eyüboğlu’nun Türkçeye taşıdığı “Atlı”, Zülfü Livaneli’nin bestesiyle bizim dilimizde yeni bir bedene kavuştu. Böylece Córdoba’ya ulaşamayan yolcu, yıllar sonra başka bir coğrafyada, başka insanların sesinde yeniden yola çıktı. Bu yalnız güzel bir kültürel karşılaşma değil; bir şiirin ölümden sonra devam eden kaderi gibi geliyor bana. Lorca susturuluyor ama sesi başka bir ülkede şarkı oluyor.
Sanatın iktidardan daha uzun süren yanı belki burada. Bir iktidar bedeni durdurabilir ama sesin nereye gideceğini belirleyemez. Lorca’nın bir sözü yıllar sonra İstanbul’da, Ankara’da ya da Anadolu’nun bir kasabasında bir pikabın iğnesinden çıkabilir. Córdoba’ya varamayan atlı Türkçede yoluna devam eder. İnsan ister istemez düşünüyor: Belki şiirin ulaşamadığı şehir yoktur; ulaşamayan yalnız şairin kendisidir.
Lorca’nın öldürülüşü bu yüzden yalnız bir insanın hayatının sona ermesi değildir. Bir yazar öldürüldüğünde onunla birlikte henüz yazılmamış şiirler, kurulmamış cümleler, sahneye çıkmamış insanlar da kaybolur. Otoriterliğin ve faşizmin sanatçıdan duyduğu huzursuzluk biraz da buradan kaynaklanıyor olmalı. Şairin elinde tüfek olmayabilir, fakat sözcükleri insanlara kendilerine öğretilmiş dünyanın tek mümkün dünya olmadığını gösterebilir. Bazen iktidarın en fazla korktuğu şey, insanların eline silah geçmesinden önce akıllarına başka türlü yaşamanın mümkün olduğu düşüncesinin düşmesidir.
Lorca’nın bedeni bugün hâlâ bulunamadı. Mezar yalnız ölünün bulunduğu yer değildir; yaşayanların hatırlamak için gittiği bir adrestir. İnsan bir taşın önünde durur, bir isim okur, susar. Lorca’nın böyle bir adresi yok. Toprak onu kendine saklamış gibidir. Bu yüzden mezarı tek bir noktada değil, sanki bütün Granada’ya dağılmıştır; sokaklarda, tepelerde, şiirlerde ve suyun sesinde dolaşır.
Tam burada, Granada’dan çok uzakta, başka bir coğrafyanın başka bir yazarı geliyor aklıma: Sabahattin Ali. Onun hikâyesini uzun uzun anlatmaya gerek yok; bazı hayatların ağırlığını birkaç cümle bile taşıyabilir. O da öldürüldü, onun da bugün gidip başında durabileceğimiz bilinen bir mezarı yok. Lorca’yla aynı dili konuşmadılar, aynı ülkede yaşamadılar, aynı siyasal tarihin içinde ölmediler; fakat ölümden sonra aralarında huzursuz edici bir akrabalık kuruldu. İki ayrı coğrafyada iki yazar ve geride kalan iki eksik adres.
İnsan ister istemez şu soruyu soruyor: Bir yazarı öldürmek gerçekten ne demektir? Yalnızca bir bedeni ortadan kaldırmak mı, yoksa bir toplumun kendisine tutulmuş aynayı kırmaya çalışması mı? Çünkü yazarın asıl tehlikesi çoğu zaman söylediği tek tek sözlerde değildir; insanların görmeye alışmadıkları şeyleri görünür kılmasında, sıradan kabul ettikleri hayatın içindeki baskıyı, yalnızlığı ve eşitsizliği başka bir adla çağırmasındadır. Lorca kapalı kapıların arkasındaki arzuyu ve boğulan hayatları gösterdi; Sabahattin Ali başka bir coğrafyada yoksulun, yalnızın, kırılmış insanın, hayatın kıyısında kalanın yüzüne baktı. İkisi de insanı yukarıdan değil, hayatın içinden gördü.
Belki iktidarın hoşlanmadığı şey de budur: İnsanların kendilerini bir başkasının cümlesinde tanımaya başlaması. Bir yazar öldürülebilir ama cümlesinin nereye gideceği denetlenemez; mezarı kaybolabilir ama kitabın hangi eve gireceğini, hangi masanın üzerinde açılacağını, hangi yalnız insanın gecesine dokunacağını kimse belirleyemez. Lorca’nın mezarını bilmiyoruz ama şiirinin nerede olduğunu biliyoruz. Sabahattin Ali’nin mezarını bilmiyoruz ama kitaplarının insanların elinde dolaştığını görüyoruz. İnsan bedeni toprağın içinde kaybolabiliyor, söz ise tuhaf bir biçimde kendi yolunu buluyor.
Lorca’nın atlısı Livaneli’nin melodisinde yeniden yola çıkarken, Alhambra’nın suyunu düşünüyorum. İspanyolca doğmuş bir şiir Türkçeye geçiyor, sonra müziğe dönüşüyor; şair artık yok ama at hâlâ koşuyor. Córdoba hâlâ uzakta, ölüm hâlâ yolcuyu bekliyor, fakat şiirin kendisi anlatısındaki atlının yapamadığını yapıyor: sınırları aşıyor ve varacağı yere ulaşıyor. Belki bu yüzden edebiyatla müzik bazen mezardan daha güçlü bir hafıza kuruyor. Mezar bir yere bağlıdır, şiir değildir; taş yerinde durur, şarkı dolaşır.
Alhambra’nın avlusunda su hâlâ akıyor. Şimdi Simge’nin o gün neden özellikle suya bakmamızı söylediğini daha iyi anlıyorum. Suya bakmak yalnız mimari bir inceliği görmek değildi; zamanın kendisine bakmaktı biraz da. Hanedanlar geçti, saray sahipleri öldü, sınırlar değişti, diller ve iktidarlar birbirinin yerini aldı; su bir kanaldan ötekine geçmeye devam etti. Lorca’nın bedeni bulunamadı, Sabahattin Ali’nin mezarının nerede olduğunu bilmiyoruz; ama sözleri, Alhambra’nın suyu gibi, önlerine konulan taşların arasından kendilerine yeni yollar açmayı sürdürüyor.
Hemingway, İç Savaş, Rodrigo ve Kimin İçin Çalan Çan
İspanya İç Savaşı’na geldiğimde Hemingway’in bütün eserlerini önüme dizme ihtiyacı duymuyorum. Bazen bir yazarın bütün dünyası tek bir romanın içine yeterince sığar. İspanya için önümde duran kitap Çanlar Kimin İçin Çalıyor. Kapağını açtığınız anda sizi bir köprünün başına, dağların içine, birkaç insanın arasına ve ölümün hiçbir zaman gerçekten uzağa gitmediği bir zamana götüren o roman. Hemingway İspanya’ya savaş muhabiri olarak gelmişti; fakat bazı savaşlar insanın tuttuğu notların, gönderdiği haberlerin, gazete sütunlarının sınırları içinde kalmaz. Bir süre sonra gördüğünüz insanların korkusu sizin korkunuza, öfkesi sizin öfkenize, yenilgisi içinizde taşıdığınız bir ağırlığa dönüşür. Hemingway’in Cumhuriyetçi İspanya’ya yakınlığı da böyle bir tanıklığın içinden doğdu. Yine de romanı ayakta tutan şey tarafsızlık değildir; daha değerli bir şeydir: İnsanı, kendi tarafının sloganına bile kurban etmemek.
Robert Jordan bir köprüyü havaya uçurmak üzere dağlara gönderilir. Görev ilk bakışta basittir; belirlenen saatte köprü yok olacaktır. Ama edebiyat zaten basit görünen şeylerin içinde insanın karanlığını, çelişkisini ve kırılganlığını bulduğu yerde başlar. Bir süre sonra köprünün taşını, demirini ve askerî önemini unutursunuz; çünkü başka köprüler kurulmuştur artık: insanla ölüm arasında, aşk ile görev arasında, kişinin kendi hayatıyla uğruna ölmeyi göze aldığı düşünce arasında. Jordan köprüyü yıkmaya hazırlanırken insan onun içinde ayakta tutmaya çalıştığı şeylerin çok daha kırılgan olduğunu hisseder.
Başka bir ülkenin savaşına gelmiş Amerikalıdır o; fakat romanın insanın içine bıraktığı asıl soru milliyetinin ötesindedir: İnsan neden hiç doğmadığı bir ülkenin dağlarında ölmeyi göze alır? Belki bazı insanlar için kötülüğün sınırı haritada çizilen devlet sınırlarından daha geniştir. 1930’ların Avrupa’sında bunu sezenler vardı. Faşizmin İspanya’nın içinde başlayıp orada kalmayacağını, Madrid’de, Barcelona’da, Guernica’da yaşananların bir gün başka şehirlerin de başına gelebileceğini düşünüyorlardı. Bu yüzden dünyanın farklı yerlerinden insanlar İspanya’ya geldiler; kimi orada öldü, kimi kendisine ait olmayan toprağa gömüldü. Belki insanın memleketi bazen doğduğu yer değil, savunmaya karar verdiği şeydir.
Hemingway’in asıl gücü, bütün bu büyük siyasal kavramların arasına yeniden insanın nefesini sokmasındadır. Cephedeki adam yalnız “Cumhuriyetçi” ya da “faşist” değildir; üşür, acıkır, yorulur, korkar, bir kadını düşünür, arkadaşının bir sözüne güler, biraz sonra ölebileceğini bildiği hâlde sigarasını sonuna kadar içmek ister. Tarih kitapları bütün bunları birkaç rakamın arasına sıkıştırıp “kayıp” diye yazabilir. Oysa sayının annesi yoktur, sevgilisi yoktur, çocukluk sokağı yoktur, masasında yarım bıraktığı kitabı yoktur; insanın vardır. Edebiyat biraz da tarihin elinden insanı geri almak için vardır.
Bu yüzden Hemingway kendi tarafını da masumlaştırmaz. Pilar’ın anlattığı infaz sahnesinde devrimci öfkenin nasıl körleşebildiğini, adalet arzusunun nasıl intikama dönüşebildiğini saklamaz. Bir kalabalık doğru olduğuna inandığı bir amaç uğruna bir anda kendisini düşmanının aynasında bulabilir. Belki bütün devrimlerin en korkulu sınırlarından biri budur: İnsan eski dünyanın zalimini devirmek isterken onun yöntemlerini kendi içine taşımaya başladığı an. Soldan bakmak bu nedenle insanı rahatlatan bir ahlak değildir; insanın kendi tarafına da dönüp bakmasını gerektirir. Toprağın kimin elinde olduğunu, fabrikayı kimin çalıştırdığını, serveti kimin biriktirdiğini, emeğin karşılığını kimin aldığını sorarken, özgürlük adına yapılanın gerçekten özgürlüğe benzeyip benzemediğini de sormak zorundadır. İyi bir amaç insanın ellerindeki kanı görünmez kılmaz.
İspanya İç Savaşı’nı bu nedenle yalnız iki ordunun savaşı olarak okuyamıyorum. Orada toprağı olmayan köylü, fabrikada çalışan işçi, grev yapan sendikacı, daha başka bir hayat düşleyen kadın, okulda başka bir gelecek anlatmaya çalışan öğretmen, sosyalistler, anarşistler, cumhuriyetçiler, Katalanlar ve Basklar vardı. Karşılarında ise toprağın, ordunun, Kilise’nin, eski ayrıcalıkların ve giderek büyüyen faşizmin bütün ağırlığı duruyordu. Sonunda Franco güçleri savaşı kazandı; fakat bu kısa cümle yenilginin ne kadar uzun sürdüğünü anlatmaya yetmiyor. Savaş 1939’da bitti denildi ama bazı savaşlar takvimde bitmez. Hapishanelere taşınır, sürgün trenlerine biner, bir evde insanların sesini kısmalarına dönüşür; bir öğretmenin sınıfta artık kurmadığı cümlede, bir annenin çocuğuna söylemediği isimde, bir adamın yıllardır sakladığı eski sendika kartında, bir şairin yayımlamadığı dizede yaşamayı sürdürür. Diktatörlük yalnız konuşanı susturmaz; bir süre sonra insanlara konuşmamayı öğretir.
İşte tam burada, İspanya’dan Türkiye’ye doğru görünmez bir ses köprüsü kuruluyor benim için. Önce çok uzaktan, sonra giderek yaklaşan bir gitar sesi: Joaquín Rodrigo’nun Concierto de Aranjuez’i. Eser 1939’da, İç Savaş’ın sona erdiği yıl bestelenmişti; fakat onu savaşın doğrudan müzikal anlatısı olarak dinlemek istemiyorum. Rodrigo’nun gitarında top sesleri aramak gerekmiyor. Belki daha sarsıcı olan, insanların birbirini öldürdüğü, kentlerin yıkıldığı, yenilenlerin sürgüne çıktığı bir yılın hemen kıyısında böylesine incelikli bir müziğin doğabilmiş olmasıdır. Dünya parçalanırken bir adam oturmuş, gitarla orkestranın birbirine dokunacağı bir alan kurmuştur. Sanatın tarihe verdiği en tuhaf cevaplardan biri belki budur: Yıkımın içinden geçerken sesleri yeniden birbirine bağlamak.
Concierto de Aranjuez’i dinlerken özellikle ağır bölümde insanın içine çöken kederi tek bir olaya bağlamak istemiyorum. Bazı müzikler acıyı anlatmaz; yalnızca acının yanına oturur. Hiçbir şey söylemeden, ağlayan bir insanın omzuna elini koyup onunla birlikte susan biri gibi. Belki bu yüzden o müziğin yıllar sonra Türkiye’de başka bir ölümün kıyısına kadar ulaşmış olması beni bu kadar etkiliyor.
Erdal Öz’ün Gülünün Solduğu Akşamında Deniz Gezmiş’in ölüm gününü zihninden geçirirken Rodrigo’nun gitar konçertosunu dinlemekten söz ettiği anlatılır. Yıllar içinde bu anlatı “son isteği” diye belleğe yerleşti. Bunun infaz anında dile getirilmiş resmî bir talep olup olmadığından daha çok etkiliyor beni, Deniz’in ölüm düşüncesinin içine o müziği yerleştirmiş olması. Bir sigara, bir bardak demli çay ve Rodrigo… İnsan bunu düşündüğünde darağacının bütün mekanik soğukluğu daha da ağırlaşıyor. Devlet hükmünü vermiştir, saat bellidir, gardiyanlar vardır, kapılar vardır, prosedür vardır; ölüm bütün bürokrasisiyle hazırlanmıştır. Fakat yirmi beş yaşındaki bir insanın zihninde hâlâ bir gitar çalmaktadır.
İktidar büyük kelimelerle konuşur: devlet, mahkeme, hüküm, ceza, infaz. İnsan ise küçük şeylere tutunur; bir sigaraya, demli bir çaya, bir ezgiye. Ölümün karşısına bunlarla çıkmak ne ölümü güzelleştirir ne de insanı efsaneye dönüştürür; tam tersine, onu yeniden insana çevirir. Çünkü ölüm tarih kitaplarında ne kadar büyük görünürse görünsün, onu yaşayan insan için son derece kişisel bir andır. Son kez hangi sesi hatırlayacağı, kimi düşüneceği, neyi arzulayacağı kadar kişisel.
Rodrigo, konçertosunu yazarken yıllar sonra Ankara’da idamını bekleyen genç bir adamın o müziği ölüm düşüncesinin yanına koyacağını bilemezdi. Bilmesi de gerekmiyordu; sanat zaten sanatçısının bilgisi dışında yolculuk eder. Bir kez dünyaya bırakıldığında artık yalnız ona ait değildir. Başka insanların gecelerine, aşklarına, yenilgilerine, sürgünlerine ve bazen ölümlerine karışır. İbn Rüşd’ün düşüncesinin Córdoba’dan çıkıp başka dillere yürüdüğü, Lorca’nın şiirinin Granada’dan bizim dilimize ulaştığı gibi, Rodrigo’nun gitarı da Aranjuez’den ayrılıp başka bir ülkenin siyasal hafızasına karışır.
Lorca’nın şiirinin yıllar sonra Zülfü Livaneli’nin müziğinde Türkçe olarak yeniden ses bulmasıyla, Rodrigo’nun gitarının Deniz Gezmiş’in ölüm düşüncesine karışması arasında benim için görünmez bir akrabalık var. İspanya’dan Türkiye’ye uzanan bu yol yalnız kültürel bir karşılaşma değil; acının, belleğin ve itirazın da yolculuğu. Lorca öldürüldü, Sabahattin Ali öldürüldü, Deniz Gezmiş idam edildi. Bu hayatların tarihsel koşulları birbirine benzemez ve onları birbirine eşitlemek hem tarihe hem de yaşadıkları hayata haksızlık olur. Fakat ölümün ardından kalan o büyük sessizlikte seslerin birbirine dokunduğu bir yer var: bir şiir, bir roman, birkaç gitar teli… Belki ortak acı dediğimiz şey herkesin aynı acıyı yaşaması değil, başkasının acısının insanın kendi içinde bir yer bulabilmesidir.
Hemingway’in romanının adı da tam burada yeniden duyuluyor. John Donne’un yüzyıllar öncesinden gelen düşüncesi, hiçbir insanın bütünüyle kendi başına bir ada olmadığını söyler. Bir insan öldüğünde insanlıktan bir parça eksilir; ölüm ne kadar uzakta gerçekleşirse gerçekleşsin, bizden de bir şey orada kalır. Bu yüzden çanın kimin için çaldığını sormanın anlamı yoktur; çanın sesi biraz da hepimize ulaşır.
Belki Hemingway’in çanı ile Rodrigo’nun gitarı bu yüzden benim zihnimde birbirine karışıyor. Birinde metalin sesi, ötekinde telin titreşimi vardır; biri ölümü haber verir gibi çalar, öteki ölümün yanına oturup onunla sessizce konuşur. Aralarında yıllar, sınırlar ve diller olsa da insana aynı soruyu bırakırlar: Bir insanın hayatı gerçekten yalnız kendisine mi aittir? İspanya İç Savaşı’nın üzerinden neredeyse bir yüzyıl geçti; o dağlarda savaşanların çoğu artık yok, Robert Jordan hiç yaşamamış olabilir ama onun temsil ettiği insanlar yaşadı. Kimi bir köprü başında, kimi siperde, kimi hapishanede, kimi sürgünde öldü. Yine de bazı sesler ölmedi.
Picasso’nun parçalanmış insanları hâlâ Guernica’da bağırıyor, Lorca’nın dizeleri hâlâ Granada’nın sokaklarında dolaşıyor, Rodrigo’nun gitarı hâlâ çalıyor. Türkiye’de bir yerde o gitarın birkaç notasını duyan birinin aklına hâlâ Deniz Gezmiş gelebiliyor. Belki sanatın iktidara karşı en sessiz ama en inatçı gücü burada yatıyor: İktidar insanın hayatına son verebilir ama onun hangi sesle hatırlanacağını bütünüyle belirleyemez.
Bu yüzden İspanya’ya baktıkça artık yalnız İspanya’yı görmüyorum. Onun taşlarından, şiirlerinden, yenilgilerinden ve müziğinden bizim coğrafyamıza uzanan görünmez yollar görüyorum. Granada’dan Kırklareli’ne bir şiirin, Aranjuez’den Ankara’ya birkaç gitar telinin, Hemingway’in çanından bizim kendi ölümlerimize uzanan uzun ve kırılgan bir sesin yolunu izliyorum. Belki ülkeler arasındaki gerçek mesafe kilometrelerle ölçülmüyor; bazen bir şiirin çevrildiği yerde, bir melodinin başka bir insanın ölüm düşüncesine karıştığı anda bütün coğrafyalar birbirine yaklaşıyor. O zaman insan anlıyor ki bazı uzaklıkları aşmak için ne uçağa ne trene ihtiyaç vardır; bazen birkaç gitar teli, birkaç dize ve unutulamayan bir insan adı yeter.
Ayağını Yere Vuran Kadın
Bütün bu tarih, kitaplar ve isimler içinde İspanya’da beni en fazla sarsan anlardan biri ne bir katedralde ne de bir müzede yaşandı. Bir gece izlediğim flamenko gösterisinde oldu. Daha önce flamenkoya uzaktan bakmıştım; gitar, ritim, alkış, renkli elbiseler ve hızlı ayak hareketlerinden oluşan estetik bir gösteri gibi düşünüyordum. İnsan bilmediği kültürleri çoğu zaman böyle güvenli çekmecelere yerleştiriyor, sonra üzerine bir isim yazıp geçiyor: “İspanyol dansı.”
Sonra dansçı sahneye çıktı ve bütün o kolay tanımlar dağıldı. İlk önce yüzü çarptı beni. Dans gösterilerinde alıştığımız sürekli tebessüm yoktu; kaşlarında, gözlerinde, ağzının kenarında sert bir ifade vardı. Öfkeye benziyordu ama yalnız öfke değildi; içinde alay da vardı. Sanki karşısında görünmeyen birileri duruyor ve kadın onlara bakıyordu. Bazen küçümseyerek, bazen meydan okuyarak, bazen de varlığını hiçbir açıklamaya ihtiyaç duymadan ortaya koyarak.
Sonra ayağını yere vurdu ve flamenko benim için dans olmaktan çıktı. O topuk yere yalnız ritim vermiyordu; her vuruş bir cümle kuruyordu. “Buradayım,” diyordu; sonra biraz daha sert vuruyor ve sanki “Beni görmezden gelemezsin” diye ekliyordu. Bir kez daha vurduğunda, yüzündeki o hafif alayla, “Benden korkmamı bekliyorsan boşuna bekliyorsun” der gibiydi. Kollarını kaldırdığında zarafet vardı ama teslimiyet yoktu; başını geriye attığında güzellik vardı ama uysallık yoktu. Bedeni bazen öfkeli, bazen alaycı, bazen meydan okuyucuydu. Sanki yüzyıllardır kendisine nasıl yaşaması gerektiğini söyleyen herkese bedeninin diliyle karşılık veriyordu.
Sonradan flamenkonun Endülüs’ün çok katmanlı tarihinden, özellikle Roman/Gitano topluluklarının büyük katkısıyla, farklı kültür ve müzik geleneklerinin uzun karşılaşmasından doğduğunu yeniden okudum. Fakat o gece bunların hiçbirini düşünmüyordum; tarih kitabı önümde değildi. Sadece bir kadın, bir Roman kadın, ayağını yere vuruyordu. Bazen bütün bir tarihin tek bir bedende görünür olabileceğini o gece daha iyi anladım. Ezilenlerin her zaman manifesto yazması gerekmiyor; bazen bir topuk sesi de yeterince güçlü bir siyasal cümle kurabiliyor.
O dansçının söylediği şey belki İspanya üzerine bütün bu okumaların özeti gibiydi: “Ben buradayım.” Fakat bu yalnız bir varoluş cümlesi değildi; meydan okumaydı. “Bana rağmen yaşayacaksın” diyen dünyaya karşı “Hayır, ben sana rağmen yaşayacağım” demekti. Belki flamenkonun beni bu kadar sarsmasının nedeni de buydu. Güzellik ilk kez bana bu kadar açık biçimde itaat etmemenin biçimi gibi görünmüştü.
Bir Ülkenin Altındaki Başka Ülke
Şimdi bütün bu parçaları yan yana getirdiğimde İspanya ilk günkü ülke olmaktan çıkıyor. Çocukluğumuzun Don Kişot’u Barselona’da Gaudí’nin kıvrılan taşına bağlanıyor; Picasso’nun parçalanmış bedenlerinden Dalí’nin eriyen saatlerine geçiyorum. Córdoba’da İbn Rüşd ile Maimonides karşıma çıkıyor; Granada’da Alhambra’nın suyunun hemen arkasından Lorca’nın sesi geliyor. Sevilla’nın ihtişamının gölgesi Atlantik’i geçip Potosí’nin madenlerine kadar uzanıyor. Sonra İç Savaş başlıyor; Hemingway’in köprüsü, Picasso’nun Guernica’sı, sürgüne gidenler, hapishaneler, Franco’nun uzun yılları… Ve sonunda bütün bu tarih, bir flamenko gecesinde ayağını yere vuran bir kadının bedeninde yeniden karşıma çıkıyor.
Belki bir ülkeyi gerçekten görmek tam olarak budur. Katedralin güzelliğine bakarken taşı yontan işçiyi unutmamak; Sevilla’nın zenginliğine hayran olurken Potosí’de yer altına indirilen yerliyi hatırlamak; Endülüs’ün görkemini anlatırken onu tek bir dine hapsetmemek; Cumhuriyet’in yenilgisini anlatırken Cumhuriyetçi taraftaki şiddeti saklamamak; Picasso’ya bakarken Dalí’yi, Lorca’yı okurken Cervantes’i, Alhambra’nın suyunu dinlerken mezarı bulunamamış bir şairi düşünmek.
Çünkü ülkelerin resmî tarihleri çoğu kez yukarıdan yazılır. Krallar, generaller, fetihler, savaşlar, anlaşmalar, büyük mimarlar ve büyük yapılar birbirini izler. Fakat aşağıdan baktığınızda başka bir ülke ortaya çıkar. Taşı taşıyan adam vardır, maden ocağına indirilen yerli vardır, fabrikadan çıkan işçi vardır; sürgüne giden öğretmen, hapse atılan sendikacı, öldürülmüş şair, yoksul mahallede gitar çalan adam ve ayağını yere vurup varlığını ilan eden kadın vardır. Tarih yukarıdan bakıldığında iktidarın öyküsüne, aşağıdan bakıldığında insanların hayatına dönüşür.
Benim İspanya gezim galiba ancak şimdi başlıyor. Otobüsten çoktan indim, grup dağıldı, sabah kahvaltısında hazırlanan sandviçler yenildi, çantalar alındı, hediyelikler valizlere yerleştirildi. Ama rehberimiz Simge’nin sesinin kulağımda açtığı o küçük kapı hâlâ açık. Ben şimdi o kapıdan kitapların içine doğru yürüyorum. Bir isim başka bir isme çıkıyor; İbn Rüşd Aristoteles’e, Maimonides İbn Sina’ya, Lorca İç Savaş’a, İç Savaş Hemingway’e, Hemingway Picasso’ya götürüyor. Dalí zamanı eritiyor, Don Kişot yel değirmenlerine saldırıyor, Sevilla’dan bir gemi Atlantik’e açılıyor, Potosí’de bir adam yerin altına iniyor, Granada’da bir şair susturuluyor, başka bir gece bir kadın topuğunu yere vuruyor.
Bütün bunlar aynı ülkenin hikâyesi; belki bütün ülkelerin de. Çünkü tarih dediğimiz şey yalnız kazananların yürüdüğü büyük caddelerden oluşmuyor, yan sokakları da var. Orada adını bilmediğimiz insanlar yaşadı, çalıştı, sevdi, yenildi, direndi ve öldü. Büyük sarayların, kitapların, resimlerin ve devrimlerin gerçek ağırlığı biraz da onların omuzlarında duruyor. İnsanın geçmişi anlaması belki tam burada başlıyor: Yalnız anıtların üzerinde yazılı isimlere değil, o anıtların gölgesinde unutulmuş yüzlere de bakabildiğinde.
Ve şimdi çocukluğumun Don Kişot’unu daha iyi anladığımı düşünüyorum. İnsan bazen karşısındaki şeyin bir yel değirmeni olduğunu bilir ve yine de mızrağını kaldırır. Çünkü mesele her zaman değirmeni devirmek değildir; bazen asıl mesele, insanın yenileceğini bile bile neyin karşısında durduğudur. Flamenko dansçısının ayağını yere vuruşunda da aynı şeyi görmüş olabilirim. Yel değirmeni yerindeydi, tarih bütün ağırlığıyla oradaydı; sömürgeciliği, savaşları, generalleri, hapishaneleri, kayıpları ve yenilgileriyle. Fakat kadın yine de ayağını yere vuruyordu.
Belki insanın bütün hikâyesi de tam burada saklıdır. Dünyanın ne kadar ağır olduğundan çok, onun karşısında nasıl durduğunda.
24 Eylül 2026 Perşembe
